Historia
Zamek Příběnice został wzniesiony w pierwszej połowie XIII wieku przez możny ród Vítkovców (niem. Witigonen, Wittigonen), na północnej granicy ich rozległych dóbr, jako siedziba obronna i administracyjna, a także demonstracja siły i bogactwa. Pierwsza bezpośrednia wzmianka o Příběnicach odnotowana została w 1243 roku, kiedy to dzierżył je Vítek z Příběnic. Po nim zamek należał do jego synów: Vítka młodszego i Voka, z których ten drugi z ramienia króla Przemysła Ottokara II zarządzał Styrią i jako pierwszy pisał się „z Rožmberka”, gdzie zamieszkiwał. Příběnice Vok odziedziczył po śmierci brata, niedługo po 1255 roku. Poważniejszy rozwój majątku příběnickiego najprawdopodobniej nastąpił w latach 1262-1347, kiedy właścicielem Příběnic był potomek Voka, Jindřich z Rožmberka oraz jego syn Petr z Rožmberka. Jindřich powiększył dobra ziemskie skupując okoliczne wsie od biskupa Tobiáša, natomiast Petr rozbudował zamek i ufundował dwie kaplice (jedną na zamku, drugą w podzamkowej osadzie).
W 1324 roku po raz pierwszy pojawił się w źródłach pisanych zamek prawobrzeżny (czes. Příběničky), prawdopodobnie jednak funkcjonujący już od XIII wieku. Zbudowano go na przeciwległym brzegu rzeki Lužnicy, zaraz naprzeciwko zamku Příběnice. Mógł powstać jako reakcja czeskiego króla na budowę rodowej siedziby Vítkovców, ale mogła to też być ich prywatna inwestycja, od początku kontrolująca przeprawę przez rzekę i wspomagająca obronę głównej siedziby. Z pewnością w XIV zamek prawobrzeżny był już w rękach Vítkovców, gdyż w latach 1347-1369, gdy majątek rodzinny został podzielony, był on reprezentowany przez oba zamki. Po Petrze Příběnice przejął Oldřich, a zamek Příběničky Petr i Jošt. Podzielono także dobra należące do zamków: lewy brzeg Lužnicy, Jistebnicko i Soběslavsko przypadło Příběnicom, natomiast prawy brzeg z kilkoma wioskami i małym miasteczkiem Jistebnice przynależał do zamku Příběničky. W 1382 roku odnotowani zostali burgrabiowie obu zamków, Mrakeš z Petrovic i Zdimír, przy czym Zdimír był najprawdopodobniej burgrabią zamku prawobrzeżnego. Majątek został połączony wraz z bezdzietną śmiercią synów Jošta: Oldřicha, Jana i Petra.
W 1394 roku zamek Příběnice był na krótki czas miejscem internowania króla Wacława IV, uwięzionego wówczas przez opozycjonistów. Na początku XV wieku Příběnice służyły jako więzienie dla księży husyckich, jako że ówczesny właściciel Oldřich z Rožmberka był zagorzałym katolikiem (między innymi przetrzymywano na zamku Václava Koranda, radykalnego duchownego taborytów, zwolennika Jana Žižki). Z tego powodu w 1420 roku husyccy taboryci pod wodzą hejtmana Zbyňka z Buchova dokonali ataku na Příběnice. Obrońcy pomimo niezwykle korzystnego usytuowania zamku i silnej pozycji obronnej złożyli broń. Upadek Příběnic był wielkim sukcesem husytów. W toku dalszych wojen więzili oni na zamku ważnych przedstawicieli strony katolickiej: Bohuslava ze Švamberka (do czasu przejścia na stronę husytów), czy Menharta z Hradca. W 1437 roku, po zakończeniu konfliktu między Táborem a Oldřichem z Rožmberka, zawarto porozumienie na mocy którego obydwa zamki w Příběnicach zostały zburzone.
Architektura
Zamek usytuowano na wysokim, podłużnym cyplu, wcinającym się w zakole rzeki Lužnicy, której koryto celowo zostało zmienione, by zwiększyć obronność założenia. Dzięki temu na północnym-zachodzie nurt wody podchodził pod pionowe, skalne ściany, czyniąc zamek niemal niemożliwym do zdobycia. Jedyne połączenie z okolicą było możliwe od południowego-wschodu, gdzie cypel był połączony szyją z płaskowyżem, którym wiodła droga do Malšic. Połączenie to przecięto szerokim poprzecznym przekopem, częściowo wykorzystującym naturalny wąwóz, za którym znajdowało się podzamcze. Jeszcze przed drugą fosą droga się rozdzielała: jedna z odnóg odpadała w dół zbocza w lewo pod zamkiem na teren rozległe osady, a druga prowadziła przez drugi poprzeczny przekop w kierunku zamku górnego. Obydwie bramy poprzedzono mostami zwodzonymi, przy czym górną, osadzoną na stoku wzgórza, wzmocniono od południa dwoma przyporami. Górna droga prowadziła międzymurzem chroniącym południowo-zachodnią stronę rdzenia zamku, w długości którego znajdowały się dwie, umieszczone jedna za drugą bramy.
Zamek górny miał kształt prawie regularnego prostokąta o długości około 90 metrów i szerokości prawie 30 metrów, na dużej części otoczonego zewnętrznym murem parchamu. Po stronie północno-zachodniej, na końcu cypla, zachodni parcham rozszerzał się w niewielki dziedziniec, chroniony w północnym narożniku czworoboczną wieżą o wymiarach 12 × 8 metrów, usytuowaną prawie na skraju skalnego urwiska opadającego do zakola rzeki. Po przeciwnej stronie zamku, w części wysuniętej najbardziej na południe, najbliżej przekopu, znajdowała się masywna ośmioboczna wieża, usytuowana w najwyższym miejscu wzniesienia. Miała ona 14 metrów po przekątnej i 3,5 metrowej grubości muru w przyziemiu. Nie była ona bezpośrednio powiązana z obwodem murów, który ją otaczał, ale stała w jego bliskiej odległości. Ochraniała bramę i drogę dojazdową, a także stanowiła ostatnie miejsce obrony. Wejście do niej umożliwiał zachodni portal na wysokości pierwszego piętra. Od niego schody w grubości muru prowadziły na wyższe kondygnacje. Po północno-wschodniej stronie zamku, na skraju zbocza stromo opadającego do doliny rzeki Lužnice, zewnętrzny mur parchamu wzmocniony był dwoma czworobocznymi basztami.
Mieszkalny rdzeń zamku oddzielono zarówno od wieży głównej, jak i od północnego dziedzińca, na którym droga dojazdowa zakręcała przed bramą. Główne budynki przystawiono do muru od strony południowo-zachodniej, zachodniej i północnej, gdzie tworzyły dwa prostopadłe do siebie skrzydła. Skrzydło południowo-zachodnie było podzielone poprzecznymi ścianami na kilka pomieszczeń, a od strony wewnętrznego dziedzińca wzmocnione w regularnych odstępach szeregiem przypór lub filarów, prawdopodobnie dźwigających na piętrze ganek. Po stronie północnej w skrzydle mieszkalnym usytuowano czworokątne pomieszczenie z narożną przyporą, identyfikowane jako kaplica (wzmiankowana w źródłach pisanych w 1379 i 1386 roku). Prawdopodobnie u jej boku znajdował się wjazd na dziedziniec zamku górnego. Na południowym-wschodzie mieszkalny rdzeń zamku oddzielony był od części z wieżą dodatkowym murem, wydzielającym wąski dziedzińczyk bez zabudowy. W późniejszym okresie średniowiecza główny dziedziniec został zajęty kolejnym budynkiem mieszkalnym po stronie północno-wschodniej.
Zamek górny przewyższał leżącą nad rzeką osadę aż o około 50 metrów. Prowadząca w dół zbocza droga umocniona została biegnącym do niej równolegle murem, który w rejonie bramy łączył się także z murem parchamu zamku górnego. W dole zbocza mury podzamkowej osady podążały wielkim łukiem za korytem rzeki, a następnie zawracały w kierunku skał wzniesienia zamku górnego, obejmując około 2 ha terenu. Mury te miały 1,4 metra grubości i zwieńczone były grubym na 0,6 metra przedpiersiem z blankami. Ufortyfikowana droga z zamku do nadrzecznej osady zaopatrzona była w wieże bramne. Jedna z nich znajdowała się po stronie północnej, w pobliżu muru parchamu i czworobocznej wieży zamku górnego, a druga znajdowała się w południowej części osady. Oprócz głównej bramy południowej Příběnice dostępne były jeszcze z drugiego brzegu rzeki kamiennym mostem, zbudowanym w południowej części, przed zakrętem koryta rzecznego.
Aby chronić przeprawy na rzece, na prawym brzegu Lužnicy, na skale wystającej ze wschodniej krawędzi szerszego cypla, wzniesiono drugi, mniejszy zamek zwany Příběničky. Miał on w planie owalną formę, z okrągłą wieżą zbudowaną na skraju zbocza nad rzeką, w południowo-wschodnim narożniku, bezpośrednio nad południowym mostem. Zabudowę mieszkalną zamku tworzył trójprzestrzenny pałac po północnej stronie wieży oraz być może dodatkowe mniejsze zabudowania w zachodniej części dziedzińca. Zamek chroniony był z trzech stron podzamczem, od którego oddzielony był rowem suchej fosy. Teren podzamcza nie obejmował całej szerokości cypla, lecz podobnie jak rdzeń zamku, przylegał do wschodniej krawędzi cypla. Obwarowania podzamcza stanowił kolejny, bardzo szeroki rów i ziemne wały, utworzone za i przed fosą. Na północnym-zachodzie wjazd na teren cypla przegradzał poprowadzony w poprzek szyi przekop, również wzmocniony dwoma wałami. Oba zamki połączone były wspomnianym powyżej mostem nad rzeką Lužnicą.
Stan obecny
Zamek lewobrzeżny, który niegdyś był jedną z nielicznych w XIII wieku fundacji prywatnych, mogących konkurować z budowlami królewskimi, dziś zachowany jest jedynie w postaci zaawansowanej ruiny. Najlepiej widocznym zabytkiem jest niewątpliwie przyziemie wielobocznej głównej wieży, dość dobrze rozpoznawalne są również pozostałości południowo-zachodniego pałacu z filarami na dawnym dziedzińcu. Pozostałe relikty murów i wież porozrzucane są na dość dużym terenie zamku i pierwotnego podzamcza, zwłaszcza w północnej i południowej części podzamkowej osady, na zachód od zamku górnego. Pośród reliktów tej ostatniej nadal bardzo dobrze widoczny jest lewobrzeżny przyczółek kamiennego mostu na Lužnicy. Większej degradacji uległ na przestrzeni wieków zamek prawobrzeżny, o którego istnieniu świadczy jedynie rzeźba terenu i nieliczne, porozrzucane między drzewami, bezkształtne fragmenty murów. Pośród nich znajdują się pozostałości cylindrycznej wieży w formie charakterystycznego stożka rumowiska, z którego wystają bloki uszkodzonego muru.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Archeologický atlas Čech. Vybrané památky od pravěku do 20. století, red. M.Kuna, Praha 2015.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.