Historia
Romański kościół pod wezwaniem św. Ambrożego zbudowany został we wsi Vícov pod koniec pierwszej połowy XIII wieku, pod patronatem opatów klasztoru w Kladrubach. Był on świątynią parafialną zarządzaną przez wikariusza z Přeštic, co odnotowano w przekazach pisanych w 1323 roku. Samą wieś po raz pierwszy wzmiankowano w 1239 i 1246 roku („Vvecowo”) w związku z transakcjami handlowymi. Choć w dokumentach tych nie odnotowano kościoła, to zapewne zmiana właściciela odegrała istotną rolę w kwestii jego budowy.
Być może w pierwszej ćwierci XIV wieku prezbiterium kościoła zostało przebudowane w stylistyce wczesnogotyckiej. W drugiej połowie XV wieku lub na przełomie XV i XVI wieku dokonano wymiany jego więźby dachowej. Remont ten mógł być spowodowany zniszczeniami z okresu wojen husyckich lub późniejszych walk czesko – węgierskich, kiedy to kościół prawdopodobnie został spalony. Około 1500 roku jego wnętrze zostało ozdobione ściennymi polichromiami.
Około pierwszej połowy XVII wieku wieś Vícov zanikła, zapewne na skutek działań militarnych z okresu wojny trzydziestoletniej. Sam kościół przetrwał, choć w bliżej nieznanym okresie usunięta została jego zakrystia. Nowożytne remonty i przekształcenia budowli miały miejsce w początku XVIII wieku, lecz już pod koniec pierwszej ćwierci XIX stulecia znajdował się w złym stanie i rozważano nawet jego rozbiórkę. Gruntowną renowację świątyni przeprowadzono w 1920 roku, następnie w latach 1940-1941 i w 1962 roku.
Architektura
Kościół zbudowany został na krańcu łagodnego zbocza wzgórza Střížov, nad stromym wschodnim brzegiem rzeki Úhlavy, której meandrujący bieg tworzył naturalną północno – zachodnią osłonę dla średniowiecznej osady. Najbliższy teren wokół budynku zajmował cmentarz, zapewne w średniowieczu ogrodzony płotem lub niskim murem, który zabezpieczał strefę sakralną przed zwierzętami i oddzielał kościół od zabudowy mieszkalno – gospodarczej. Po wschodniej stronie kościoła zapewne przebiegał przez wieś trakt o z grubsza południkowym kierunku.
W najstarszej, romańskiej fazie budynek składał się z prostokątnej, niewielkiej nawy o wymiarach zewnętrznych 11,2 x 9,7 metra. Po stronie zachodniej zbudowano smukłą czworoboczną wieżę wielkości 4,4 x 4,2 metra, której uderzająco niska bryła wskazywałaby, że pierwotnie miała drewnianą lub szachulcową nadbudowę. Wieża oraz zachodnia ściana szczytowa wzniesione zostały z dużych, dokładnie opracowanych kwadr piaskowca, w odróżnieniu od pozostałych części kościoła, wykonanych z kamienia łamanego i wzmacnianych ciosami jedynie w narożnikach. Być może piaskowcowe kwadry zostały użyte ze starszej budowli lub stanowiły materiał niewykorzystany przy jakiejś starszej inwestycji. Oświetlenie wnętrza zapewniały bardzo wąskie, szczelinowe otwory okienne, osadzone w głębokich, rozglifionych wnękach o półkolistych zamknięciach. Wejście umieszczono tradycyjnie w południowej ścianie nawy.
Od wschodu kościół pierwotnie zamknięty mógł być krótkim czworobocznym prezbiterium albo apsydą, ale niewykluczone, że już od chwili powstania jego prezbiterium miało progresywną formę z trójbocznym zamknięciem o 9 metrach długości i 8,1 metrach szerokości. Wskazywałaby na to podobna technika murarska jak w nawie oraz zbliżona forma okien z bardzo wąskimi otworami o obustronnych rozglifieniach. W okresie gotyku podwyższono mury nawy i poziom jej drewnianego stropu oraz obmurowano szczyt zachodni. Prawdopodobnie wraz z gotycką przebudową wzniesiona została południowa zakrystia z oratorium na piętrze.
We wnętrzu prezbiterium założono sklepienie krzyżowe nad przęsłem prostokątnym oraz sześciodzielne nad wschodnim zamknięciem, choć, co ciekawe, murów prezbiterium nie wzmocniono od zewnątrz przyporami (kościół był na tyle mały i posiadał na tyle grube mury, iż uznano, że nie ma potrzeby dodatkowego ich wzmacniania). Żebra sklepień spięto zwornikami z wyobrażeniem Chrystusa i pelikana żywiącego młode, oraz osadzono na drobnych, piramidalnych konsolach. Prezbiterium od nawy oddzielono ostrołuczną arkadą tęczy o sfazowanej archiwolcie opartej na profilowanych impostach.
Stan obecny
Kościół jest dziś budowlą późnoromańsko – gotycką, niestety częściowo przekształconą w czasach nowożytnych, kiedy to powiększono otwory okienne, przebudowano portal wejściowy, gzyms i strop nawy oraz podparto północną ścianę prezbiterium dwoma przyporami. Zachowały się dwa wczesnogotyckie okna w prezbiterium (w tym jedno zamurowane) oraz jedno pierwotne okno w północnej ścianie nawy (zamurowane). Wewnątrz widoczne jest gotyckie sklepienie prezbiterium i arkada tęczy, pozostałości ściennych polichromii, a także cenna więźba dachowa z początku XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Falta M., Stavební postupy a konstrukční principy raně středověkého venkovského kostela v Čechách, Praha 2016.
Hostaš K., Vaněk F., Soupis památek historických a uměleckých v Království českém, ročník 25. Politický okres přeštický, Praha 1907.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. III, Praha 1980.