Historia
Miasto Přerov (niem. Prerau) rozwinęło się z wczesnosłowiańskiego, a następnie kasztelańskiego grodu, usytuowanego przy przeprawie przez rzekę Bečvę, na ważnym szlaku komunikacyjnym i handlowym (pierwsza pewna wzmianka pisemna o Přerovie odnotowana została w 1141 roku, natomiast pierwszy kasztelan o imieniu Blud, przodek późniejszego rodu panów z Žerotína, wspomniany został w 1213 roku). Strategiczne znaczenie Přerova zwiększone było także przez bliskość Ołomuńca, najważniejszego ośrodka miejskiego na Morawach.
W 1253 roku na północną część Moraw spadł najazd Kumanów węgierskiego króla Beli IV, w trakcie którego gród, czy też zamek w Přerovie został obroniony, natomiast podgrodzie najpewniej uległo spaleniu. Trzy lata po klęsce czeskich wojsk zadanej przez Kumanów, Przemysł Ottokar II wydał dokument przekształcający osadę targową w królewskie miasto Přerov. Miało ono pełnić rolę centrum prowincji pod ochroną zamku, który w tym czasie został obdarzony mańskim systemem lennym i prawdopodobnie został przynajmniej częściowo przebudowany przy użyciu kamienia. Pod zamkiem wzniesiono most przez Bečvę, a pobierane na nim myto stało się finansową podporą miasta. Musiano także pomyśleć o ochronie nowego ośrodka, lecz ówczesne obwarowania miejskie zapewne były jeszcze konstrukcji drewniano – ziemnej.
W XIV wieku w przekazach pisemnych utworzonych zostało niewiele wzmianek o Přerovie i jego fortyfikacjach. Domyślać się jedynie można, iż miasto stopniowo się rozwijało i musiało walczyć z silną konkurencją Ołomuńca oraz leżącego relatywnie blisko biskupiego Kroměříža. Jeszcze w 1355 roku Přerov nazwany został miasteczkiem, w trakcie obdarowania prawem corocznego targu przez margrabiego morawskiego Jana Henryka. Kolejne przywileje ekonomiczne nadał miastu w 1386 roku margrabia Jodok, choć wkrótce potem Přerov wciągnięty został w wyniszczające kraj walki pomiędzy margrabiami Prokopem i Jodokiem, stając po stronie tego pierwszego i między innymi biorąc udział w najazdach na biskupie dobra. Po śmierci Jodoka, w 1411 roku opiekę nad miastem przejął król Wacław IV, choć już rok później zapisał Přerov przyszłemu zwolennikowi husytyzmu, Milotovi z Tvorkova i Kravař (z zastrzeżeniem otwierania bram miasta dla króla).
Na początku wojen husyckich, w 1421 roku, ze względu na prohusyckie nastawienie Miloty, w Přerovie osadził swój węgierski garnizon król Zygmunt Luksemburczyk. Miasto stać się miało podporą Ołomuńca i polegać na zasobności tego najważniejszego antyhusyckiego ośrodka na Morawach, lecz już dwa lata później husyci zdobyli szereg zamków i miast, łącznie z Kroměřížem i Přerovem. Miasto i zamek z pewnością zostały zdewastowane, choć nie przekazano żadnych szczegółów, ani informacji o rozmiarach zniszczeń. Na przełomie 1426 i 1427 roku Jan Tovačowski z Cimburka ponownie obległ Přerov, tym razem w związku z blokadą Ołomuńca. W zdobytym Přerovie wkrótce ogłoszono, iż każdemu kto by się poważył przesłać do blokowanego Ołomuńca zapasy, będzie grozić odcięcie rąk i nóg. Być może z powodu obawy przed kontratakiem strony katolickiej, obwarowania miasta naprawiono i pośpiesznie wzmocniono, wciąż jednak były konstrukcji drewniano – ziemnej. Władzę w Přerovie wkrótce przejął inny husyta, Vok z Sovinca, który po klęsce skrajnej frakcji husyckiej pod Lipanami pogodził się z cesarzem Zygmuntem Luksemburczykiem i w 1436 roku odsprzedał miasto i zamek Albrechtowi Habsburgowi.
W ciągu ostatnich lat pierwszej połowy XV wieku oraz początku drugiej połowy tamtego stulecia, właściciele Přerova często się zmieniali (Vilém Puklice z Pozoric, Jan i Ctibor Tovačowski, Albrecht Kostka z Postupic), aż w 1475 roku miasto weszło w posiadanie możnego Viléma z Pernštejna. Nowy właściciel postarał się o gospodarcze podźwignięcie miasta oraz jego reorganizację, a przede wszystkim o wzniesienie murowanych obwarowań miejskich i przebudowę zamku. Fortyfikacje mogły być wznoszone do końca XV wieku, gdyż jeszcze w 1490 roku kapituła ołomuniecka opierała się zmuszaniu do pracy nad obwarowaniami mieszkańców jej wsi. Spór został rozstrzygnięty sądownie w 1492 roku na korzyść Viléma z Pernštejna. W 1521 roku Přerov przejął syn Viléma, Jan z Pernštejna, najbogatszy wówczas pan na Morawach, żyjący do 1548 roku. Po nim w rękach Pernštejnów Přerov pozostał do 1596 roku.
W drugiej połowie XVI wieku fortyfikacje miejskie Přerova były utrzymywane bez większych zmian, natomiast zamek poddano renesansowej przebudowie z inicjatywy Vratislava Nádhernego z Pernštejna. Zmarł on przed ukończeniem prac, kontynuowanych przez ród z Žerotína do początku XVII wieku. Obwarowania Přerova w dobrym stanie przetrwały do okresu wojny trzydziestoletniej z pierwszej połowy XVII wieku. Później już podupadłe i zaniedbane, pozbawione większego znaczenia militarnego, mimo wszystko funkcjonowały do początku XIX wieku. W 1819 roku zasypano fosę i usunięto wał, rozebrano też w 1830 roku bramy miejskie, rzekomo utrudniające ruch drogowy. Dalsze częściowe rozbiórki trwały do 1860 roku. Zamek nie uległ zniszczeniu, ale po jego przejęciu przez władze miejskie, w latach 1927-1931 uległ gruntownej przebudowie.
Architektura
Přerov usytuowany został w płytkim zakolu szerokiego koryta rzeki Bečvy, w pobliżu jej południowego brzegu. Najstarsze zabudowania wraz z zamkiem usytuowane zostały na owalnym w planie wzgórzu, gdzie później rozwinęło się tak zwane Górne Miasto, a po jego południowo – zachodniej i zachodniej stronie powstało Miasto Dolne. Całość łącznie zajmowała obszar około 25 ha, z czego samo Dolne Miasto miało około 22 ha (w XV wieku na skutek walk i zniszczeń z okresu husyckiego zasiedlony obszar mógł być mniejszy). Przeprawa przez rzekę wraz z drewnianym mostem znajdował się po północnej stronie zamku i wzgórza.
Miasto Dolne nigdy nie otrzymało murowanych obwarowań. Tamtejsze rozległe fortyfikacje miały zapewne formę rowu i ziemnego wału zwieńczonego w koronie jakąś formą drewnianych obwarowań. Murowane mogły być jedynie bramy, przedstawiane na wedutach w formach wieżowych oraz jako prostsze przejazdy przeprute w obwarowaniach. Łącznie było ich pięć, choć nie ma pewności czy wszystkie funkcjonowały już w okresie średniowiecza. Jedna brama znajdowała się po stronie północnej, przed przeprawą i mostem na rzece, jedną zbudowano po stronie północno – zachodniej, dwie utworzono po stronie południowej i jedną w narożniku południowo – wschodnim.
Na terenie miasta Górnego najwyższy punkt wzgórza po stronie południowo – zachodniej zajęty został przez zamek, którego głównym i najstarszym elementem murowanym od około połowy XIII wieku była cylindryczna wieża o wewnętrznej średnicy 5,6 metra i murach grubości 2 metrów. Z racji dużych wymiarów mogła ona pełnić nie tylko funkcje strażniczo – obronne, ale też i mieszkalne. Najstarsze murowane skrzydło wzniesiono na przełomie XIII i XIV wieku po stronie południowej. Zamek został silnie uszkodzony w czasie walk husyckich oraz przebudowany w trakcie budowy kamiennych obwarowań miejskich w drugiej połowie XV wieku. Wtedy to dostawiono wąskie skrzydło zachodnie i przekształcono stare skrzydło południowe. Wówczas też owalny obszar wzgórza o wielkości około 2,5 ha podzielony został na wieniec wąskich parcel przyległych do muru miejskiego i otaczających umieszczony centralnie rynek. Tyły parcel stykały się z obwarowaniami, nie było więc miejsca na uliczkę podmurną. Z murem miejskim stykał się również mały kościół św. Jerzego przy bramie Górnej oraz zamek, a konkretnie jego cylindryczna wieża. Z pozostałych stron, czyli od strony zabudowy miejskiej, zamek chroniony i oddzielony był przekopem.
Główny mur obronny Górnego miasta miał około 2 metry grubości u podstawy, wysokość 10,5 metrów oraz zwieńczenie w postaci ganku obronnego (prawdopodobnie nie zadaszonego) i przedpiersia z krenelażem zaopatrzonym w daszki (bez otworów strzeleckich w merlonach). Co około 20-25 metrów obwód muru wzmacniała półokrągła baszta, wysunięta przed lico muru, posiadająca średnicę około 8-10 metrów (wyjątkiem był odcinek obok zamku, gdzie rolę baszty spełniała wieża zamkowa). Wejścia do baszt prowadziły z ganku w koronie muru obwodowego, skąd bliżej nieznanym sposobem osiągało się pierwsze piętro, a z niego za pomocą drabin przyziemie. Było ono w niektórych basztach zaopatrzone w czworoboczne otwory strzelcze osadzane w półokrągłych niszach: dwie po bokach i jedną na osi. Pierwsze piętra baszt prawdopodobnie nie miały otworów strzeleckich. Nieznana jest także pierwotna wysokość baszt i sposób ich przykrycia, przypuszczać jednak można, iż przewyższały koronę muru obronnego. Na całym obwodzie było ich około 15. W odległości około 9-11 metrów przed głównym murem poprowadzono pierścień niższego muru zewnętrznego. Miał on 1,1 metra grubości i co najmniej 5 metrów wysokości. Tuż przed nim przekopano suchą fosę, a na samym przedpolu obwarowań usypano ziemny wał.
Do miasta wiodły dwie bramy: Dolna po stronie północnej prowadząca od mostu nad Bečvą oraz Górna na południowym – wschodzie. Dodatkowo po stronie północno – wschodniej bardzo wąska uliczka pomiędzy parcelami miejskimi dawała dostęp z rynku do bocznej furty. Główne bramy osadzono w czworobocznych basztach bramnych z przejazdami w przyziemiach zamykanymi zwodzonymi mostami. Zadbano także o zabezpieczenie furty, która zamykana była zwodzonym mostkiem z dwoma kładkami oraz ryglem blokującym jednoskrzydłowe wrota. Zewnętrzny mur przed obiema bramami tworzył formę zbliżoną nieco do barbakanu z zaokrąglonym czołem.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego obwarowania Górnego miasta zachowały się na znacznej długości obwodu, zwłaszcza fragmenty głównego muru obronnego, lecz także zewnętrznego muru parchamu, widocznego najlepiej po stronie wschodniej i północno – wschodniej. Niestety są one pozbawione górnych partii, podobnie jak zachowane baszty (krenelaż zachował się jedynie w dwóch fragmentach po stronie zachodniej). Obie główne bramy zostały rozebrane, przetrwała natomiast furta północno – wschodnia. Bramy i obwarowania miasta Dolnego zanikły całkowicie.
Zamek ma dziś nowożytną formę z czterema zunifikowanymi na skutek wielokrotnych przekształceń skrzydłami, otaczającymi wewnętrzny dziedziniec. Przy zachodnim skrzydle zachowała się wczesnogotycka wieża, niestety przepruta wtórnymi oknami i z nowożytnym hełmem. Wewnątrz zamkowych murów przetrwały późnogotyckie, podsklepione piwnice, sklepienie krzyżowo – żebrowe jednego z wyższych pomieszczeń, przypuszczalnie służącego za kaplicę oraz kilka fragmentów ościeży zablokowanych okien.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Morava a Slezsko, Praha 2019.