Historia
Klasztor zwany Porta Coeli (pol. Brama Niebios) oficjalnie założony został w 1233 roku przez królową Konstancję, córkę króla węgierskiego Beli III i żonę czeskiego króla Przemysła I Ottokara, trzy lata po tym gdy stała się wdową. Choć Przemysł Ottokar I nie żył już w momencie założenia klasztoru, prawdopodobnie pod wpływem swej żony, zdążył zabezpieczyć fundację obdarowując cysterki stosunkowo dużym majątkiem w osadzie Třebová. Przypuszczalnie także już za jego życia wybrane zostało miejsce dla klasztoru koło Tišnova, do którego najpóźniej w 1232 roku sprowadzono cysterskie mniszki (klasztorem macierzystym dla tišnovskiego opactwa mógł być konwent w śląskiej Trzebnicy, ewentualnie morawskie Oslavany).
Budowa cysterskiego kompleksu klasztornego postępowała w szybkim tempie, dzięki znaczącemu wsparciu najwybitniejszych przedstawicieli rządzącej dynastii: króla Wacława I, margrabiego morawskiego Przemysła, najmłodszej córki Przemysła I Ottokara, Agnieszki Przemyślidki, oraz biskupa ołomunieckiego Roberta. Kościół klasztorny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny zaczęto wznosić nietypowo, zaczynając prace od budowy transeptu, do którego dostawiono prezbiterium i korpus nawowy. Większość budynków opactwa została wzniesiona w latach 1233-1240, ale prawdopodobnie prace nad rozbudową i wykończeniem trwały do połowy XIII wieku. W 1239 roku konsekrowano kościół klasztorny w którym pochowano brata króla, margrabiego Przemysła, a rok później również fundatorkę Konstancję. Dzięki hojnym darowiznom wsi i majątków uczyniono klasztor jedną z najbogatszych społeczności zakonu cystersów na Morawach. Oprócz Tišnova i kolejnych około 25 osad, majątek konwentu obejmował także miasto Jihlava (zamienione za miasto Třebová, a później z powodu bogatych złóż kruszców wymienione na kilka wsi w okolicach Tišnova) oraz dobra na sąsiednich Węgrzech.
Klasztor prawdopodobnie nie ucierpiał znacznie w trakcie najazdu mongolskiego z 1241 roku, ani w trakcie walk z Kumanami w 1252 roku, przynajmniej w odniesieniu do zabudowań murowanych (nie odnotowano żadnych prac naprawczych). Po śmierci króla Wacława I w 1253 roku na tronie zasiadł jego syn Przemysł Ottokar II, który dwa lata później potwierdził wszystkie przywileje konwentu. Podczas wojen husyckich Porta Coeli zostało zniszczone, a zakonnice rozpierzchły się po okolicznych parafiach lub uciekły do Brna, które oparło się atakom husytów. Reszta klasztornej własności została przejęta przez panów z Pernštejna. Zakonnice powróciły do ruin klasztoru dopiero pod koniec lat 40-tych XV wieku. Za czasów opatki Elżbiety IV dokonano koniecznych napraw, konsekrowano ponownie kościół i uzyskano potwierdzenie dawnych praw i przywilejów od króla Jerzego z Podiebradów, choć musiano się procesować z Pernštejnami o zwrot zajętych dóbr.
W XVI wieku remonty klasztoru miały miejsce po 1550 roku. Dwanaście lat później klasztorowi umorzono nawet podatki z powodu większych prac budowlanych. W 1593 roku wzmiankowano dług za naprawy klasztoru w wysokości 1500 guldenów. Dalsze roboty budowlane miały miejsce w klasztorze w XVII wieku, przy czym w pierwszej fazie dotyczyły one budynków związanych z działalnością osób świeckich odwiedzających opactwo. W latach 1607-1616 ukończono rezydencję przeoryszy, którą rozpoczęto już pod koniec zeszłego wieku. W latach 1625-1633 przeprowadzono remonty po splądrowaniu klasztoru przez wojska biorące udział w wojnie trzydziestoletniej, choć już w 1641 roku klasztor został on ponownie splądrowany przez Szwedów i wojska cesarskie. W 1650 roku odnowiono większą część klasztoru i wybudowano nową zakrystię, natomiast w 1662 roku opactwo otoczono nowym murem obronnym, obejmującym większą przestrzeń niż mur średniowieczny. W pierwszej połowie XVII wieku rozpoczęto barokową przebudowę klasztoru i stopniową zmianę jego wystroju, tymczasowo przerwaną najazdem żołnierzy pruskich z 1742 roku, kiedy prawdopodobnie uszkodzeniu uległa fasada kościoła.
W 1782 roku konwent został definitywnie zniesiony na podstawie dekretu cesarza Józefa. Po zamknięciu kompleksu kościół klasztorny stał się świątynią parafialną, a pozostałe budynki kupił czeski przedsiębiorca włókienniczy Vilém Munda. Pomieszczenia klasztorne były wykorzystywane do celów gospodarczych, istniała w nich między innymi barwiarnia lub cukrownia. Zły stan bazyliki skłonił miejscową parafię na początku XX wieku do podjęcia remontów, ale większe prace renowacyjne (bez wnętrza kościoła) przeprowadzono dopiero w latach 1940-1942. Zakonnice powróciły do Porta Coeli dopiero w 1901 roku, a od 1995 roku klasztor ponownie stał się właścicielem wszystkich dóbr skonfiskowanych w okresie reżimu komunistycznego.
Architektura
Kompleks klasztorny składał się z trójnawowego kościoła o formie bazyliki oraz z przyległych do niego od północy trzech skrzydeł zabudowań klauzury, otaczających wraz krużgankami wewnętrzny wirydarz. Całość usytuowano w dolinie zalewowej po południowej stronie niewielkiej rzeki Bobrůvki, w pobliżu jej ujścia do płynącego na północnym-wschodzie większego koryta Svratki. Z rzek tych, które na zachodzie i północy rozlały się w klasztorny staw, zakonnice poprowadziły przebiegający przez klasztor kanał, konieczny do funkcjonowania pomieszczeń gospodarczych, latryn, czy też kuchni. Ponadto szeroko rozlana Bobrůvka sprawiła, że opactwo zabezpieczone było od wschodu nie tylko jej nurtem, ale i bagiennymi, podmokłymi terenami. Z rzek była też nawadniana fosa, otaczająca cały klasztor, za wyjątkiem odcinka północnego, położonego najbliżej stawu.
Kościół wzniesiono jako budowlę o formie pięcioprzęsłowej bazyliki z nawą główną oświetlaną własnymi, jeszcze romańskimi, półokrągłymi i rozglifionymi oknami. Okna o podobnym wykroju przebito także w nawie bocznej, wzmocnionej od południa nieuskokowymi przyporami. We wschodniej części kościoła umieszczono transept oraz dość krótkie prezbiterium o wielobocznym zamknięciu (pięć boków ośmioboku), będącym jednym z pierwszych gotyckich chórów na ziemiach Królestwa Czeskiego. Okna prezbiterium w stosunku do otworów w pozostałych częściach kościoła były większe, wyższe, ostrołukowo zamknięte i ozdobione dwudzielnymi maswerkami, natomiast przypory wyposażone w uskoki. Pierwotnie okna części prezbiterialnej znajdowały się tylko w pięciu ścianach apsydy, natomiast ściany boczne chóru były pełne. Od północy i południa do wschodniej ściany nawy poprzecznej dostawiono niewielkie kaplice, ale zgodnie z surową cysterską regułą nie wzniesiono żadnej wieży. Całość kościoła posadowiono na profilowanym cokole z czerwonego piaskowca, z którego wykonano też inne detale architektoniczne, między innymi gzymsy kapnikowe, przy bocznych kaplicach i w korpusie zdobione liśćmi jagody, a przy południowej elewacji transeptu i zachodnim szczycie półkolistymi arkadkami.
Fasadę zachodnią kościoła stanowiła ściana prosta, przebita okulusem i wspaniałym portalem wejściowym w stylu gotyckich katedr północnofrancuskich, osadzonym w płytkim ale szerokim ryzalicie, od północy sąsiadującym z klatką schodową. Ryzalit posadowiono na profilowanym cokole, wysuniętym w dwóch miejscach do przodu w celu utworzenia podstawy pod dwa rzeźbione lwy. W uskoki portalu włożono kolumienki, pomiędzy którymi z każdej strony osadzono pięć posągów apostołów, ułożonych na wałkach z bogatą dekoracją roślinną. Kolejne dwie figury umieszczono również poza uskokami (prawdopodobnie według pierwotnych planów miały się one znajdować w jeszcze jednym, niezrealizowanym uskoku). Powyżej posągów na kapitelach i zdobionym gzymsie oparto przebogato udekorowaną kwiatonami i motywami roślinnymi ostrołuczną archiwoltę, której wewnętrzny uskok ozdobiono smokami z głowami wygiętymi w stronę ogonów. Tympanon portalu pokryto reliefem figuralnym, złożonym z Chrystusa na tronie oraz czterech postaci (pośród nich dwie być może przedstawiały fundatorkę klasztoru i króla Przemysła Ottokara, trzymającego model klasztoru). Samo przejście otrzymało formę dwuramienną, z dwoma wspornikami figuralnymi w narożnikach i ościeżem bogato zdobionym płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi. Pierwotnie przed portalem miała znajdować się kruchta (prawdopodobnie nie ukończona), o czym świadczyłyby wydatne konsole z wyprowadzeniami żeber sklepienia.
Wewnątrz kościoła prawie całą przestrzeń przykryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, w korpusie podzielonymi na przęsła prostokątne w nawie głównej i prostokątne ale krótsze oraz ułożone w poprzek w nawach bocznych. Oparto je na masywnych, czworobocznych filarach, otwartych na nawę główną ostrołukowymi arkadami. Na filary te od strony nawy głównej nałożono służki, składające się z wiązek o trzech cylindrycznych wałkach, na wysokości parapetów okien nawy głównej wyposażonych w kapitele koszykowe i kielichowe, zdobione motywami roślinnymi, a niektóre figuralnymi (np. smok). Dodatkowo do filarów przyłożono między nawami półkolumny podtrzymujące na zdobionych pąkami kapitelach masywne pięcioboczne gurty. Bardzo podobne półkolumny pełniące role służek znalazły się w nawach bocznych, przy ścianach zewnętrznych i przy filarach międzynawowych. Te przy ścianach podtrzymywały przeważnie żebra jarzmowe, pozostałe natomiast żebra po części podwieszono na prostych konsolach geometrycznych. W północnej nawie bocznej wystąpiło niewielkie odchylenie konstrukcyjne, w postaci podwojenia żebra jarzmowego między drugim a trzecim przęsłem, wynikające zapewne z pośpiechu w szybko prowadzonej budowie lub prowadzeniu jej równocześnie z dwóch stron. Ten niezwykły element skompensował różne wysokości sąsiednich pól sklepiennych, których różnica wyniosła około 55 cm.
Do klatki schodowej przy fasadzie wchodziło się w średniowieczu przez portal z północnej nawy bocznej. Aby zabezpieczyć kościół przed ewentualnym nieproszonym najściem z zewnątrz, schody na wyższe kondygnacje dostępne były tylko z wnętrza budowli. Spiralna klatka schodowa prowadziła wpierw do wejścia do komory w północno-zachodnim narożniku korpusu nawowego, następnie do wyjścia na poddasze nad portalem zachodnim, a na końcu do wejścia na poddasze nad nawą północną. W przyziemiu zachodnia część korpusu zapewne pierwotnie była pozbawiona podziałów, choć w pierwszym przęśle nawy środkowej mogła znajdować się empora, z którą związane byłyby dwie zdobione liśćmi konsole na styku naw bocznych i nawy głównej (co wyjaśniałoby zakończenie dwóch służek w nawie głównej na wysokości aż 2 metrów i wyposażenie ich w konsole z motywami zoomorficznymi, które nie byłyby widoczne z poziomu posadzki bazyliki). Ponadto wgłębi kościoła na granicy chóru i transeptu musiało funkcjonować drewniane lektorium, oddzielającą mniszki od świeckich członków zakonu.
Transept podzielono na trzy duże przęsła kwadratowe ze sklepieniami krzyżowymi, zaś w prezbiterium zastosowano pojedyncze przęsło kwadratowe ze sklepieniem sześciodzielnym oraz wschodnie zamknięcie również ze sklepieniem sześciodzielnym. Jego żebra opuszczono z wysokości 16,2 metrów na sięgające ziemi służki z kapitelami zdobionymi rozwiniętymi liśćmi i owocami jagody. Pomiędzy przęsłem wschodniego zamknięcia a przęsłem czworobocznym umieszczono z obu stron półfilary, ze służkami nałożonymi na nie zarówno od czoła jak i po bokach. Granicę tą wyróżniono także żebrem jarzmowym, profilowanym, tworzącym ostrołucznie zamkniętą arkadę. W bardzo podobnym kształcie utworzono arkadę tęczy, arkady bocznych kaplic, oraz granice przęseł na przecięciu naw, jedynie nawę główną korpusu oddzielono od transeptu masywnym, pięciobocznym żebrem jarzmowym. Żebra środkowego przęsła transeptu zamiast zwornikiem, spięte zostały okrągłym otworem z widokiem na więźbę dachową.
Najstarszym elementem zabudowy klasztoru było skrzydło wschodnie, stojące na przedłużeniu północnego ramienia transeptu. Pośrodku mieściło ono dwunawowy, trójprzęsłowy kapitularz, zwieńczony sklepieniem krzyżowo-żebrowym, opartym pośrodku na dwóch ośmiobocznych filarach z wydatnymi, także ośmiobocznymi cokołami. Przy ścianach żebra opuszczono na zdobione palmetami konsole, wyżej zaś spięto okrągłymi zwornikami zdobionymi półpalmetami i rozetami (naturalistyczne zdobienia detali architektonicznych kapitularza wskazywałyby, iż został on podsklepiony w końcowej fazie budowy). Oświetlenie pomieszczenia zapewniały dwa smukłe okna wschodnie, flankujące środkowy okulus. Sala kapitulna, która służyła zwyczajnym i uroczystym zgromadzeniom wspólnoty zakonnej, jako najokazalsza część konwentu musiała mieć wejście od strony krużganka, wraz z przeźroczami po jego bokach pokrytymi bogatą, kamienną dekoracją, przez które nowicjuszki mogły przysłuchiwać się obradom. Na południe od kapitularza znajdowały się dwa nieduże pomieszczenia, oba przykryte sklepieniami kolebkowymi. Z nich południowe otwierało się na krużganek ostrołuczną, sfazowaną arkadą, mogło więc pełnić rolę korytarza do tylnej części klasztoru, choć z kościołem powinna raczej sąsiadować zakrystia. Za korytarz służyć mogło drugie, węższe z pomieszczeń, zwrócone do krużganka romańskim, półkolistym portalem. Siostry zapewne przechodziły nim do pracy w okolicznych ogrodach, mogło też być wejściem dla osób z zewnątrz. Po północnej stronie kapitularza w średniowieczu prawdopodobnie znajdowało się jedno duże pomieszczenie, oświetlane niedużymi, rozglifionymi, półkolistymi oknami i dostępne z krużganka przez bardzo niski i wąski portal. Mogło ono służyć za miejsce pracy zakonnic, odpowiednik fraterni w klasztorach męskich. Wczesnogotyckie skrzydło wschodnie ciągnęło się jeszcze dalej na północ, wychodząc poza obrys zwartego czworoboku, gdzie mogły funkcjonować latryny.
W dalszej kolejności zbudowano północne i zachodnie skrzydła klasztoru, mieszczące konieczne dla funkcjonowania klasztoru pomieszczenia. Skrzydło zachodnie było dwukondygnacyjne, z komorami na niższym poziomie przeznaczonymi na klasztorne cellarium (spiżarnie i inne pomieszczenia magazynowe), oraz pomieszczeniami na górnej kondygnacji przypuszczalnie pełniącymi rolę dormitorium. W cysterskich klasztorach męskich skrzydła zachodnie przeważnie przeznaczano dla konwersów, których jednak w konwentach żeńskich nie było. Sypialnie – dormitoria lokowano przeważnie na piętrach skrzydeł wschodnich, lecz w średniowieczu skrzydło wschodnie Porta Coeli było jednokondygnacyjne. Dlatego piętro skrzydła zachodniego prawdopodobnie pierwotnie pełniło rolę dormitorium, być może połączonej z latrynami usytuowanymi w północnym skraju. Skrzydło północne musiało być zajmowane przez refektarz i kuchnię konwentu.
Wszystkie pomieszczenia konwentu połączono w przyziemiu gotyckimi krużgankami, wzniesionymi na planie kwadratu, podzielonymi w każdym ramieniu na 9 z grubsza kwadratowych przęseł, z dwudziestoma ośmioma arkadami w które wstawiono okna i przypory. Wnętrze krużganka przykryto sklepieniami krzyżowymi, o masywnych żebrach opadających na przyścienne, ozdobne konsole. Konsole te na ścianach podwieszono, natomiast pomiędzy przeźroczami wirydarza podparto trójkami przyściennych kolumienek osadzonych na wysokich cokołach. Podobne kolumienki umieszczono w trójdzielnych przeźroczach krużganków, gdzie każdą z trzech arkad zamknięto ostrołukiem, a nad nimi przebito po jednym okrągłym otworze wypełnionym czwórliściem. Jedno przeźrocze przypadło na jedno przęsło pomiędzy dwoma przyporami, zamknięte nad czwórlistnymi otworami ostrołucznymi, sfazowanymi, ślepymi arkadami.
Przed zachodnią fasadą kościoła klasztornego, w północno-zachodniej części dziedzińca klasztornego znajdowała się kaplica św. Katarzyny, wzniesiona w tej samej technice co bazylika. Była to niewielka, jednonawowa budowla o wymiarach około 16 × 8 metrów (wnętrze 14 × 6 metrów), z prezbiterium na planie pięciu boków ośmioboku i z narożnikami wzmocnionymi regularnie obrobionymi blokami piaskowca. Wejście do kaplicy prowadziło od południa przez małą kruchtę. Wewnątrz w zachodniej części mieściła się podsklepiona empora, oparta na pojedynczym folarze. Posadzkę kaplicy pokryto unikalną, dwukolorową mozaiką, na którą składało się łącznie 13 podstawowych motywów geometrycznych. Mury kaplicy pomimo znacznej grubości wynoszącej 1-1,1 metra musiały mieć problemy statyczne (być może spowodowane licznymi pożarami), gdyż już w średniowieczu zostały wtórnie wzmocnione od północy trzema przyporami.
Średniowieczny klasztor otoczony był murem o grubości 1,2 metra, w którego południowo-zachodniej części usytuowano budynek bramny na rzucie kwadratu o boku 4,5 metra i murach grubość 1,1 metra, wysunięty przed sąsiednie kurtyny muru zaledwie na 1 metr. Wzniesiono go z kamienia łamanego, wzmacnianego w narożnikach czerwonymi ciosami piaskowca. W przyziemiu budynku znajdował się ostrołuczny portal bramny głównego przejazdu o szerokości 2,3 metra oraz mniejsza furta dla pieszych. Przejazd mógł być przykryty podłużnym przęsłem krzyżowego sklepienia z żebrami o profilu klina. Przed bramą funkcjonowała wspomniana powyżej nawodniona fosa. Ponadto w linii muru umieszczona była bliżej nieznana liczba czworobocznych baszt. Jedna znajdowała się w narożniku zachodnim, kolejna po stronie południowo-wschodniej prezbiterium kościoła, gdzie mogła zabezpieczać przejście ze świeckiej części klasztoru do klauzury. Następne trzy baszty mogły się znajdować po stronie wschodniej i północnej. W północno-zachodniej części obwodu, w pobliżu budynku bramnego, do muru dostawiony został długi aż na około 30 metrów budynek. Mógł on pełnić funkcję hospicjum dla ubogich pielgrzymów, domu dla gości klasztoru lub mieszkania przełożonej klasztoru.
Stan obecny
Kościół wraz z przylegającym do niego klasztorem Porta Coeli jest bez wątpienia jednym z najważniejszych dzieł architektury środkowoeuropejskiej drugiej ćwierci XIII wieku, a także jednym z najlepiej zachowanych zabytków okresu przejściowego między późnym romanizmem a wczesnym gotykiem na ziemiach czeskich. Wyjątkowym dziełem jest przebogaty portal zachodni bazyliki, dziś już pozbawiony chroniącej go niegdyś kruchty. W formie zbliżonej do pierwotnej przetrwały krużganki klauzury (detale kapiteli i konsol zostały odnowione, a półkoliste łuki wieńczące przypory i całe piętro są barokowe), kapitularz (za wyjątkiem portalu i detali architektonicznych okien) i dwa południowe pomieszczenia skrzydła wschodniego. Bez większych zmian zachował się także kościół klasztorny, którego rozeta w południowej ścianie transeptu jest w całości oryginalna, podobnie jak wszystkie sklepienia, za wyjątkiem bocznych kaplic (obecnie przykryte są barokowymi konchami zaś wnętrza mają zaokrąglony kształt). Niestety przekształcono część okien w prezbiterium i kaplicach bocznych, gdzieniegdzie uszkodzony został gzyms kapnikowy, wymieniono maswerk w zachodnim okulusie, oraz przebito dwa nowe okna po bokach prezbiterium. Wewnątrz kościoła do korpusu nawowego wstawiona jest obecnie barokowa empora.
Muzeum klasztorne udostępnione jest dla zwiedzających od maja do września, od wtorku do niedzieli (klasztor od wtorku do soboty) w godzinach: 9.00-12.00 i 13.00 do 17.00 godziny. W okresie od października do kwietnia muzeum działa od wtorku do niedzieli, od godziny 8.00 do 12.00 i od 13.00 do 16.00, natomiast klasztor otwarty jest od wtorku do soboty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Belcredi L., Archeologický výzkum kaple svaté Kateřiny a areálu kláštera Porta coeli v Předklášteří u Tišnova, „Archæologia historica”, roč. 18, č. 1, 1993.
Benešovská K., Charvátová K., Líbal D., Pojsl M., Řád cisterciáků v českých zemích ve středověku, Praha 1994.
Flídr A., Porta Coeli, Brno 2004.
Flídr A., Stavební omyly, záměrné návraty či snahy po modernitě? Osudy nejen západního portálu baziliky Porta coeli v Předklášteří u Tišnova, „Opuscula Historiae Artium”, 59/2010.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.