Předklášteří – klasztor Porta Coeli

Historia

   Klasztor Porta Coeli (Brama Niebios) został założony w 1233 roku przez królową Konstancję, córkę króla węgierskiego Beli III i żonę czeskiego króla Przemysła I Ottokara, trzy lata po tym gdy stała się wdową. Budowa cysterskiego kompleksu klasztornego postępowała w szybkim tempie dzięki znaczącemu wsparciu najwybitniejszych przedstawicieli rządzącej dynastii: króla Wacława I, margrabiego morawskiego Przemysła, najmłodszej córki Przemysła Ottokara I Agnieszki Przemyślidki oraz biskupa ołomunieckiego Roberta. Większość budynków konwentu została wzniesiona w latach 1233–1240, ale prawdopodobnie prace nad rozbudową i wykończeniem trwały do połowy XIII wieku. W 1239 roku konsekrowano kościół klasztorny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w którym pochowano brata króla, margrabiego Przemysła, a rok później również fundatorkę Konstancję. Dzięki hojnym darowiznom wsi i majątków uczyniono klasztor jedną z najbogatszych społeczności zakonu cystersów na Morawach. Oprócz Tišnova i kolejnych około 25 osad, majątek konwentu obejmował także miasto Jihlava oraz dobra na sąsiednich Węgrzech.
   Po śmierci króla Wacława I na tronie osiadł jego syn Przemysł Ottakar II, który potwierdził wszystkie przywileje klasztoru. Podczas wojen husyckich Porta Coeli został zniszczony, a zakonnice rozpierzchły się po okolicznych parafiach lub uciekły do Brna, które oparło się atakom husytów. Reszta klasztornej własności została przejęta przez panów z Pernštejna. Zakonnice powróciły do ruin klasztoru dopiero pod koniec lat czterdziestych XV wieku. Za czasów opatki Elżbiety IV dokonano koniecznych napraw, konsekrowano ponownie kościół i uzyskano potwierdzenie dawnych praw i przywilejów od króla Jerzego z Podiebradów, choć musiano się procesować z Pernštejnami o zwrot zajętych dóbr.
   Kolejne ciężkie czasy przyszły dla klasztoru w okresie wojny trzydziestoletniej, a w
1782 roku konwent został definitywnie zniesiony na podstawie dekretu cesarza Józefa. Po zamknięciu kompleksu kościół klasztorny stał się świątynią parafialną, a pozostałe budynki kupił czeski przedsiębiorca włókienniczy Vilém Munda. Pomieszczenia klasztorne były wykorzystywane do celów gospodarczych, istniała w nich między innymi barwiarnia lub cukrownia. Zakonnice powróciły do Porta Coeli dopiero w 1901 roku, a od 1995 roku klasztor ponownie stał się właścicielem wszystkich dóbr skonfiskowanych w okresie reżimu komunistycznego.

Architektura

   Kompleks klasztorny składał się z dużego, trójnawowego kościoła oraz przyległych do niego od północy trzech skrzydeł zabudowy, otaczającej wraz  krużgankami wewnętrzny wirydarz. Kościół wzniesiono jako budowlę o formie bazyliki z nawą główną oświetlaną własnymi, jeszcze romańskimi, półokrągłymi i rozglifionymi oknami. Okna o podobnym wykroju przebito także w nawie bocznej, wzmacnianej od południa przyporami. We wschodniej części kościoła umieszczono transept oraz dość krótkie prezbiterium o trójbocznym zamknięciu, jeden z pierwszych gotyckich chórów na ziemiach królestwa czeskiego. Okna prezbiterium w stosunku do otworów w pozostałych częściach kościoła były większe, wyższe, ostrołukowe i ozdobione maswerkami. Od północy i południa do nawy poprzecznej dostawiono niewielkie kaplice. Fasada zachodnia świątyni została zakończona ścianą prostą, udekorowaną rozetą i wspaniałym portalem wejściowym. W jego uskoki włożono filary, pomiędzy którymi z każdej strony osadzono pięć posągów, umieszczonych na wałkach z bogatą dekoracją roślinną. Powyżej posągów na konsolach oparto bogato udekorowaną kwiatonami archiwoltę i tympanon z reliefem figuralnym (Chrystus na tronie oraz cztery postacie, pośród nich dwie, być może fundatorka klasztoru i król Przemysł Ottokar, trzymają model klasztoru). Pierwotnie przed portalem miała znajdować się kruchta (prawdopodobnie nie została ukończona), o czym świadczą zachowane masywne konsole z fragmentami żeber sklepienia. Kościół zgodnie z surową cysterską regułą nie posiadał wieży.
   Wewnątrz całą przestrzeń kościoła przykryto sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, w korpusie opartymi na masywnych, czworobocznych filarach, otwartych na nawę główną ostrołukowymi arkadami. Filary te od strony nawy głównej niosą przedłużenia służek, składające się z trzech cylindrycznych wałków.
   Najstarszym elementem zabudowy klasztoru było skrzydło wschodnie, stojące na przedłużeniu północnego ramienia transeptu. Pośrodku mieściło ono dwunawowy kapitularz, zwieńczony sześcioma polami sklepienia krzyżowo – żebrowego, opartego pośrodku na dwóch ośmiobocznych filarach. Górne piętro wschodniego skrzydła prawdopodobnie pierwotnie pełniło rolę sypialni – dormitorium. Następnie zbudowano północne i zachodnie skrzydła klasztoru, mieszczące refektarz oraz inne konieczne dla funkcjonowania klasztoru pomieszczenia. Wszystkie pomieszczenia konwentu połączono w przyziemiu gotyckimi krużgankami, przykrytymi sklepieniami krzyżowymi o wydatnych żebrach, opadających na przyścienne, ozdobne konsole, które przy ścianach od strony wirydarza podtrzymują po trzy filary. Podobne filary umieszczono w trójdzielnych oknach krużganków.

Stan obecny

   Kościół wraz z przylegającym do niego klasztorem Porta Coeli jest bez wątpienia jednym z najważniejszych dzieł architektury środkowoeuropejskiej drugiej ćwierci XIII wieku, a także jednym z najlepiej zachowanych. W nienaruszonej postaci przetrwały wczesnogotyckie krużganki oraz kapitularz, bez większych zmian zachował się także kościół klasztorny (przekształcono jedynie część okien w prezbiterium). Muzeum klasztorne udostępnione jest dla zwiedzających od maja do września, od wtorku do niedzieli (klasztor od wtorku do soboty) w godzinach: 9.00 – 12.00 i 13.00 do 17.00 godziny.  W okresie od października do kwietnia muzeum działa od wtorku do niedzieli, od godziny 8.00 do 12.00 i od 13.00 do 16.00, natomiast klasztor otwarty jest od wtorku do soboty.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Předklášteří u Tišnova – Klášter cisterciaček.
Strona internetowa wikipedia.org, Klášter Porta coeli.