Historia
Znaleziska archeologiczne wskazywałyby na powstanie zamku Pravda w pierwszej połowie XIV wieku, prawdopodobnie w związku z działalnością panów z Kolovrat. Pierwotna nazwa zamku nie została odnotowana, lecz określenie Pravda mogłoby wskazywać na jego powiązania z husytami, co przesuwałoby datę jego powstania na pierwszą połowę XV wieku. Bardzo możliwe, że zamek funkcjonował w dwóch lub nawet trzech fazach: starszej XIV-wiecznej i drugiej związanej z Benešem z Kolovrat z lat 30-tych XV wieku. Raczej nie była to wówczas stała rezydencja, ale założenie służące jako schronienie w burzliwych czasach wojny. Do budowy murowanego zamku doszło dopiero na początku XVI wieku z fundacji Jana Mašťovskiego z Kolovrat, choć zapewne wszystkich zaplanowanych prac nigdy nie udało się ukończyć.
W przekazach źródłowych zamek pojawił się bardzo późno, dopiero w 1518 roku, kiedy to został umieszczony na mapie Królestwa Czeskiego, utworzonej przez Mikuláša Klaudyána. W dokumentach zamek po raz pierwszy wzmiankowano w 1523 roku, gdy Jan Mašťovský z Kolovrat sprzedał go wraz z miastem Ročov, kilkoma wsiami, młynem i innymi niewielkimi zamkami oraz dobrami ziemskimi Děpoltowi z Lobkovic. Cała transakcja opiewała na kwotę 1350 kop groszy miśnieńskich. Odnotowano ją w księgach ziemskich, które spłonęły w 1541 roku, ale informacje o niej przetrwały w innych wzmiankach, takich jak list Děpolta z Lobkovic do Kryštofa ze Švamberka, w którym potwierdził on otrzymanie od Kryštofa dwóch beczek pieniędzy.
W późniejszych latach XVI wieku zamek przestał spełniać wymagania odnośnie wygodnego stylu życia. Po śmierci w 1527 roku Děpolta z Lobkovic, Pravdę przejął jego najstarszy syn Jiří, który w zamku już nie mieszkał, ale utrzymywał w 1533 roku urzędnika Jana z Mlékovic. Po śmierci Jiříego w 1538 roku majątek przejął jego brat Litvín, który również nie mieszkał w Pravdzie i kazał ją opuścić. Zamek jako niezamieszkany był opisywany w 1593 roku, choć według niepotwierdzonych przekazów jeszcze w 1866 roku, podczas wojny austriacko-pruskiej, stać się miał miejscem schronienia dla mieszkańców okolicznych majątków.
Architektura
Zamek Pravda w XV wieku był przykładem obronno-mieszkalnego założenia bezwieżowego, przystosowanego dzięki niskiej sylwetce i masywnym ziemnym wałom do obrony przy użyciu broni palnej. Wzniesiono go na cyplu rozległego wzgórza, dzięki czemu otrzymał w planie kształt zbliżony do trójkąta. Zbocza zapewniały ochronę od południa, zachodu i częściowo północy, gdzie opadały do dwóch dolin z potokami Hasina i Stříbrný. Niedogodnością była dość szeroka nasada cypla na północnym-wschodzie, za którą znajdowała się rozległa płaska przestrzeń. Rdzeń zamku od strony północno-wschodniej poprzedzono dość wąskim podzamczem o trapezoidalnym planie wielkości 43 × 98 metrów, które odcięto od reszty terenu rozbudowanymi fortyfikacjami ziemnymi.
Drogi dojazdowe na rozległe zamkowe wzgórze, mające w planie również rzut zbliżony do trójkąta, wiodły od strony narożników na zachodzie, północy i wschodzie, z których dwa ostatnie odległe były od zamku odpowiednio o około 600 i 1200 metrów. Oba te miejsca zostały ufortyfikowane. Na wschodzie krawędź wzniesienia przecięto murem obronnym o grubości około 1,3 metra, który został zbudowany z bloków opokowych, układanych w regularnych rzędach i spajanych od strony lica jasnoszarą, twardą zaprawą wapienną (w rdzeniu jako spoiwo zastosowano brązowozieloną glinę). Od strony południowej mur łączył się z czworobocznym budynkiem bramnym, w całości umieszczonym po wewnętrznej stronie muru. Miał on 7 metrów długości i był otwarty od strony zachodniej. Obwarowania w północnym narożniku wzgórza składały się z głównego wału o około 6 metrach szerokości, przed którym funkcjonowała berma o szerokości prawie 8 metrów, z zewnętrznym niskim nasypem i rowem o szerokości nie większej niż 7 metrów. Brak przedłużenia tych fortyfikacji w kierunku wschodnim wskazywałby, że nie zostały nigdy ukończone.
Podzamcze zabezpieczono od czoła niskim wałem o wysokości około 1 metra i szerokości prawie 10 metrów, który miał przednią stronę łagodnie opadającą w przedpole, podczas gdy tylna część stromo obniżała się do rowu biegnącego wzdłuż frontu podzamcza. Różnica wysokości między dnem rowu a szczytem wału wynosiła około 4-5 metrów. Korona wału miała około 1 metr szerokości, co wraz z jego niewielką wysokością praktycznie wykluczało ruch obrońców. Dla odmiany wał po wewnętrznej stronie przekopu miał 3-4 metry wysokości i 11,5 metra szerokości (w koronie około 3-5 metrów szerokości). Pozostała w nim seria niedużych zagłębień, mogłaby sugerować zwieńczenie jakimś rodzajem drewnianych baszt. Północno-zachodni kraniec powyższych obwałowań przechodził do formy podkowiastego dzieła obronnego o szerokości 14 metrów i długości 15 metrów, całkowicie wysuniętego przed linię niskiego wału czołowego, co umożliwiałoby ostrzał flankowy. Po przeciwnej stronie południowo-wschodniej czołowe obwałowania kończyły się około 4 metrowym obniżeniem terenu, interpretowanym jako część drogi wjazdowej, zakręcającej ostro w tym miejscu i biegnącej na zachód wzdłuż południowego zbocza oraz drugiej drogi skierowanej ku wschodowi. Z miejsca połączenia obu dróg dojazdowych mógł prowadzić w stronę podzamcza korytarz bramny, być może zabezpieczony prostokątnym budynkiem bramnym.
Trójkątny rdzeń zamku otoczony był ze wszystkich stron suchą fosą, której dno opadało głębiej po bokach niż od frontu. Od czoła fosa miała do 16 metrów szerokości i około 5 metrów głębokości. Po bokach przeciwskarpy utworzono zewnętrzny wał o wysokości kilku metrów, na południu i północy łączący się z obwałowaniami podzamcza. Ponadto od strony wschodniej znajdować się mógł wąski parcham o szerokości około 2,5 metra, który jednak nie opinał zamku z pozostałych stron, czy to z powodu braku miejsca, czy też ze względu na nie ukończenie prac budowlanych. Od strony zewnętrznej wschodni parcham nie był ograniczony murem, lecz jedynie ziemnym wałem, zapewne zwieńczonym palisadą lub częstokołem. Podstawą obrony rdzenia zamku był kamienny mur, złożony z trzech odcinków, z których żaden nie był idealnie prosty. Grubość muru w czołowej części zamku i od północy była znaczna, gdyż wynosiła 2,2-2,4 metra, lecz na pozostałych odcinkach zmniejszała się do około 1,5-1,9 metra. W jego koronie znajdował się zadaszony ganek straży, utworzony przynajmniej w miejscach o największej grubości kurtyn.
Wjazd na teren podzamcza usytuowano po stronie południowo-wschodniej, natomiast bramę do rdzenia zamku po stronie północno-zachodniej, aby w ten sposób wymusić konieczność przejechania przez całą długość podzamcza, pod okiem obrońców obsadzających czołowe obwarowania zamku górnego. Jednopiętrowy budynek bramny umożliwiający wjazd na główny dziedziniec umieszczono na linii parchamu, był bowiem większością bryły wysunięty przed sąsiedni mur obronny. Miał lekko trapezowaty rzut o wymiarach 11,5 × 9,5 metrów, z zaokrąglonym północnym narożnikiem. Zbudowany został ze starannie ułożonych bloków opoki, łączonych twardą, różowawą zaprawę wapienną, rozprowadzaną także po licach murów i tworzącą ciągły tynk. Bramę poprzedzał most zwodzony, przerzucony nad wspomnianym powyżej rowem fosy. W jej sklepionym kolebkowo przejeździe pierwotnie z boku znajdowała się wnęka o 2 metrowej wysokości, prawdopodobnie przeznaczone na sedilia, oraz przejście do północno-zachodniego pomieszczenia wielkości 2,2 × 5,2 metra, zapewne służącego straży lub odźwiernemu. Pomieszczenie oświetlały trzy otwory, w tym jedno z bocznym siedziskiem i jedno (tylne) związane z funkcjonowaniem pieca. Zwieńczenie pomieszczenia stanowiła kolebka. Na pierwszym piętrze budynku bramnego znajdowało się tylko jedno pomieszczenie, dostępne drewnianymi schodami z dziedzińca.
Mniej więcej pośrodku przedniego północno-wschodniego odcinka obwodowego muru obronnego, znajdowała się niewielka furta, umożliwiająca przejście na teren wąskiego wschodniego parchamu. Nie utworzono w niej otworów na rygiel blokujący drzwi, możliwe więc, że powstała w czasie prac budowlanych na zamku, a zwłaszcza w trakcie wznoszenia nieprzejezdnego jeszcze budynku bramnego, jako alternatywne wejście na dziedziniec dla robotników. Furta nie została jednak później zamurowana, co mogło się wiązać z nie ukończeniem budowy zamku, lub ze świadomą chęcią jej pozostawienia, pomimo braku odpowiednich zabezpieczeń. Podobna furta znajdowała się także w południowo-zachodniej części muru obwodowego zamku.
W południowej części dziedzińca do muru obwodowego dostawiono duży budynek o wymiarach 15,9 × 12,9 × 14,8 × 14,3 metrów. W jego wschodniej części pozostawiono strzępia, co wskazywałoby na zamiar jego rozszerzenia w kierunku wschodnim o kolejną sekcję, ale ostatecznie do końca średniowiecza prawdopodobnie pozostawiono tam tylko nie ukończony dół po planowanej piwnicy. Wejście do parteru budynku wiodło od północy, poprzez ostrołuczny i fazowany portal, obok którego umieszczono niewielkie czworoboczne okno. Pomiędzy nimi znajdował się jeszcze jeden mały otwór, doświetlający piwnicę budynku. W ścianie zachodniej znajdowało się wejście do pomieszczenia piwnicznego i być może kolejne wejście do parteru, umieszczone jedno nad drugim. Piwnicę tworzyła jedna przestrzeń o planie rombu o wymiarach 12,1 × 8,1 metra, sklepiona kolebką o wysokości 3,2 metra. Parter budynku miał wymiary wewnętrzne 12,8 × 10,5 metra i wysokość 4,8 metra, zakończoną sklepieniem odcinkowym. Wyżej być może mieściła się jeszcze jedna kondygnacja o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Główna budowla mieszkalna zamku znajdowała się w zachodniej, najbezpieczniejszej części dziedzińca. Była to konstrukcja mocno wydłużona, trójprzestrzenna, o wymiarach 29,4 × 9,8 metrów. Budynek nie był prosty w osi podłużnej, gdyż jego południowy kraniec lekko wyginał się ku południowi. Składał się z parteru i piętra, być może był również częściowo podpiwniczony i podwyższony drugim piętrem konstrukcji drewnianej. W przyziemiu ciemne południowe pomieszczenie wielkości 7,5 × 5,9 metra było dostępne od strony dziedzińca. Środkowe, największe pomieszczenie miało wymiary 18 × 6,6 metra. Doświetlały go trzy rozglifione do wnętrza okna, na prawo od których znajdowało się wejście. Pierwsze piętro zapewne również mieściło mniejsze pomieszczenie na południu i większą salę pośrodku. Oba dostępne były od strony dziedzińca, za pomocą schodów i drewnianego ganku, przy czym półkolisty portal wejściowy do dużej sali mógł być blokowany ryglem. Oświetlenie piętra zapewniały większe czworoboczne okna z kamiennymi siedziskami we wnękach, wszystkie o bardzo prostej formie, która cechowała także i pozostałe elementy detalu architektonicznego zamku. Północną część budynku stanowiła kuchnia o wymiarach 9,8 × 7 metra. Jej południowa ściana została dostawiona bez przewiązania do północnej ściany części mieszkalnej budynku, ale w ramach jednego etapu budowy, co mogło być spowodowane środkami bezpieczeństwa pożarowego. Wpływ mogły na to mieć także różne rozmiary brył obu części, bowiem kuchnia była parterowa, przykryta wysokim kominem nad paleniskiem.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych w postaci zaawansowanej, lecz czytelnej w planie ruiny. Na dużej części obwodu widoczny jest mur obronny, przetrwały także relikty budynku bramnego oraz dolne partie budynku południowego. W znacznie gorszym stanie przetrwał budynek zachodni, widoczny przede wszystkim w południowej części, gdzie zachowała się część ściany od strony dziedzińca. Jeszcze na początku XX wieku dom ten znajdował się w dużo lepszym stanie, ale brak prac zabezpieczających oraz problemy ze statyką doprowadziły do prawie całkowitej degradacji murów (w średniowieczu część budynku wymurowano w przyziemiu przy użyciu glinianej zaprawy słabej jakości, co w połączeniu z niestabilnym podłożem prowadziło do pochylania ścian i następnie ich zawalenia). Ruiny zamku pilnie potrzebują prac remontowych, zabezpieczających przed dalszym niszczeniem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hlavenka P., Sýkora M., Hrad Pravda (okres Louny). Nové poznatky o podobě a době výstavby hradu, „Archæologia historica”, 49/1/2024.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Sýkora M., Hrady doby husitské, Most 2013.