Praha – zamek Vyšehrad

Historia

   Ludzie zaczęli się osiedlać na terenie wzgórza wyszehradzkiego już w epoce chalkolitu pod koniec IV i III tysiąclecia p.n.e. Należeli oni do kultury pucharów lejkowatych, a następnie kultury Řivnáčskiej.  Początki średniowieczne grodu wyszehradzkiego, a zarazem najstarszych obwarowań sięgają X wieku. Po raz pierwszy pojawił się on w źródłach pisanych w 1003 roku w kronice Kosmasa, który odnotował, iż załoga grodu pozostała wierna Jaromirowi w trakcie jego walk z Bolesławem Chrobrym. Thietmar z Merseburga odnotował natomiast, iż w 1004 roku dzwonienie z grodu wyszehradzkiego dało Czechom sygnał do wygnania wojsk polskich z Pragi.
   W drugiej połowie XI wieku Wyszehrad był siedzibą pierwszego czeskiego króla Wratysława II. Z powodu ciągłych sporów ze swym młodszym bratem, biskupem praskim Jaromirem Gebhartem, Wratysław II przeniósł rezydencję królewską z zamku praskiego do Wyszehradu, gdzie około 1070 roku ufundował niezależną, podporządkowaną bezpośrednio papieżowi kapitułę, którą umieścił przy kościele św. Piotra i Pawła. Obdarzona bogatymi nadaniami odgrywała ona później ważną rolę, między innymi prepozyt kapituły od 1222 roku sprawował funkcję kanclerza królewskiego. W okresie rządów Wratysława II i jego następców na grodzie prowadzono intensywne prace budowlane, oprócz kościoła św. Piotra i Pawła powstała wówczas także bazylika św. Wawrzyńca, rotunda św. Marcina, rotunda św. Jana Ewangelisty, czy królewskie palatium. Wyszehrad był siedzibą władców czeskich do czasów Sobiesława I, który około 1135 – 1140 roku przeniósł dwór z powrotem na praski zamek.
   Od czasów następcy Sobiesława I, Władysława II, gród zaczął popadać w zapomnienie, choć kapituła wyszehradzka wciąż zachowywała duże znaczenie i bogactwa. Ponowny okres rozkwitu przypadł na czasy rządów Karola IV w połowie XIV wieku. W związku z ufundowaniem przez niego w 1348 roku Nowego Miasta praskiego Wyszehrad został połączony murami miejskimi z Pragą, a jego własne obwarowania zostały w bardzo krótkim czasie dwóch kolejnych lat zmodernizowane.
   W 1420 roku Wyszehrad obległy wojska husyckie. Co prawda załodze zamku wysłano na pomoc odział krzyżowców, jednak zostali oni pokonani w bitwie pod Pankrác. Nie mając szans na kolejną odsiecz garnizon zamku poddał się, a husyci spustoszyli i zniszczyli zamek. Zburzono wówczas przede wszystkim obwarowania od strony Nowego Miasta, co zemściło się w 1448 roku, gdy wojska Jerzego z Podiebradów wpierw wnikły do miasta, a następnie mogły zająć bez przeszkód Wyszehrad.
   Pod koniec średniowiecza znajdujący się w ruinie zamek stracił na znaczeniu i przekształcił się w małe miasteczko zamieszkiwane przez biednych rzemieślników. Dopiero po wojnie trzydziestoletniej, wraz z nastaniem nowych technik walki, zaczęto Wyszehrad przekształcać w twierdzę, otoczoną nowożytnymi fortyfikacjami bastionowymi. W trakcie ich budowy zniszczeniu uległa większość średniowiecznych budowli. Kolejne zmiany następowały w XVIII i XIX wieku, kiedy to wprowadzono ostatnie neogotyckie przekształcenia.

Architektura

   Gród, a następnie zamek wyszehradzki usytuowano na nadrzecznym wzniesieniu, chronionym od strony Wełtawy stromymi, skalistymi skarpami. Warownia składała się z dwóch części: głównej umieszczonej w południowo – zachodniej, najlepiej bronionej warunkami naturalnymi części założenia, oraz położonego po wschodniej i północnej stronie podgrodzia.
   Na terenie górnego grodu, zapewne otoczonego drewniano – ziemnymi wałami, znalazł się książęcy i królewski pałac oraz rotunda św. Jana Ewangelisty. W północnej części podzamcza wzniesiono kościół św. Klemensa, trójnawową bazylikę św. Piotra i Pawła wraz z przyległym do niej cmentarzem oraz w pobliżu (na północ od bazyliki) dom kapituły wyszehradzkiej. Rezydencję władcy połączono z bazyliką św. Piotra i Pawła murowanym, krytym gankiem, poprowadzonym ponad przekopem. Most został utworzony przez dwie podłużne ściany, między którymi biegły poprzecznie łuki sklepienia kolebkowego. Korytarz prawdopodobnie zwieńczony był płaskim, drewnianym sufitem. We wschodniej części podgrodzia, tuż za obwarowaniami głównej części grodu, usytuowano bazylikę św. Wawrzyńca z cmentarzem, a najbardziej wysuniętą na wschód część majdanu zajęła rotunda św. Marcina, ulokowana w pobliżu bramy wjazdowej na podgrodzie.

   Wielka przebudowa z połowy XIV wieku zachowała pierwotny dwuczęściowy układ Wyszehradu. Zamek górny otoczono kamiennym murem obronnym zaopatrzonym w krenelaż i chodnik dla obrońców oraz wzmocnionym trzema czworobocznymi wieżami w narożnikach: południowo – zachodnim, południowo – wschodnim i północno – wschodnim (Wieża Neklanka). Również mur obronny podzamcza powtarzał z grubsza obrys starszych obwałowań. Został on wzmocniony w regularnych odstępach 60 metrów przez 15 kwadratowych baszt o wymiarach 7,5 x 7,5 metra. Dwie z tych baszt po stronie północnej stanowiły element zespołu bramnego (Brama Jeruzalémska lub Pražská) prowadzącego na teren Nowego Miasta praskiego. Flankowały one położony pomiędzy nimi portal bramny. Druga, bardziej warowna Brama Špička znajdowała się po stronie wschodniej. Był to monumentalny i reprezentacyjny, trójkondygnacyjny budynek o szerokości 27 metrów, wystający przed obwód murów obronnych. Grubość jego murów dochodziła aż do 2,5 metra. W przyziemiu znajdował się jedynie przejazd bramny, chroniony rozglifionymi otworami strzelczymi pierwszego piętra i wykonanej w technice muru pruskiego galerii obronnej na drugim piętrze. Galerię zwieńczono dodatkowo dziewięcioma wieżyczkami – bartyzanami z których cztery były narożne. Wjazd do budynku poprzedzony był przerzuconym ponad fosą mostem zwodzonym oraz wąską szyją przedbramia. Portalu bramnego broniła opuszczana w prowadnicach brona oraz wrota, po przebyciu których budynek przekraczało się pod kontrolą strażników spoglądających z piętra na usytuowany poniżej przejazd.
   Zabudowa wewnętrzna podzamcza wzbogaciła się w XIV wieku o usytuowany w północno – wschodniej części kościół Ścięcia św. Jana Chrzciciela (po raz pierwszy wzmiankowany w 1380 roku). Była to gotycka dwunawowa budowla, przystawiona do wewnętrznej ściany muru obronnego, w ten sposób, iż jej trójbocznie zamknięte prezbiterium znalazło się na zewnątrz obwodu obronnego. Na zamku górnym powstały cztery budynki pałacowe z których główny położony był nad rzeką i podpiwniczony. Na skałach tuż nad nurtem Wełtawy wzniesiono budowlę, której relikty nazywane są dziś Łaźnią Libuszy (Libušina Lázeň). Jej przeznaczenie nie jest do końca jasne, być może była to wartownia kontrolująca ruch na rzece, lub budynek służący do rozładunku statków.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z najstarszej, romańskiej fazy funkcjonowania grodu przetrwał jedynie, odkryty w trakcie badań archeologicznych, jeden z łuków mostu łączącego palatium z bazyliką św. Piotra i Pawła. Na terenie podzamcza odnaleźć również można XI-wieczną, lecz znacznie przekształconą rotundę św. Marcina oraz także mocno przebudowaną bazylikę św. Piotra i Pawła. Z okresu XIV wiecznej rozbudowy widoczne są jedynie na nadrzecznej skarpie ruiny tzw. Łaźni Libuszy oraz niewielkie relikty Bramy Špičkiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Praha a Okoli t.VII, Praha 1989.
Strona internetowa casopisstavebnictvi.cz, Archeologické výzkumy v historickém areálu Vyšehradu.

Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Pozůstatky středověké baziliky sv. Petra a Pavla a románský “most”.
Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Praha doby Karla IV. – brána Špička na Vyšehradě.