Praha – Most Karola

Historia

   Na terenie Pragi rzekę Wełtawę ludzie przekraczali za pomocą brodów już w czasach starożytnych. Wiadomo, iż jeden z nich znajdował się na wysokości dzisiejszego Mostu Mánesa, na wysokości zamku praskiego. W okresie wczesnego średniowiecza wzniesiono pierwszy, jeszcze drewniany most, prawdopodobnie usytuowany na obszarze brodu lub na południe od niego, w miejscu późniejszego Mostu Karola. Wspomniany on został w źródłach pisanych w 935 roku, kiedy ciało księcia Wacława transportowano ze Stará Boleslav do Pragi.
   Pierwszy kamienny most został zbudowany przez króla Władysława II i nazwany na cześć jego małżonki Judyty turyńskiej – Mostem Judyty. Pomysł jego powstania przypisuje się trzynastemu biskupowi praskiemu, Danielowi, który został zainspirowany kamiennymi mostami we Włoszech, gdzie był z Władysławem II na kampanii wojennej. Po zniszczeniu w 1157 roku pierwotnego drewnianego mostu, sprowadzono profesjonalnych budowniczych z Włoch, którzy do 1172 roku (rzekomo w ciągu trzech lat) wznieśli romańską przeprawę. W 1253 roku Wacław I Przemyślida przekazał nadzór nad mostem Zakonowi Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, którzy zostali zobowiązani do dbania o jego dobry stan w zamian za możliwość pobierania cła. Ułatwiała to lokalizacja klasztoru zakonu, usytuowanego tuż przy prawobrzeżnym przyczółku. Lewobrzeżny wjazd na most chroniony był natomiast przez zlokalizowaną tam komandorię joannitów. Most Judyty funkcjonował do 1342 roku, kiedy to zniszczyła go powódź.

   Przygotowanie budowy nowej przeprawy przeciągnęło się aż do 1357 roku. W międzyczasie sporządzono plany, zbierano fundusze i zabezpieczono dostawy kamienia. Kamień węgielny pod budowę podobno położył sam cesarz Karol IV, natomiast nadzorowanie prac przypisuje się kamieniarzowi i praskiemu mieszczaninowi Oto, zwanemu także Otlinem (przez długi czas zaszczyt ten przypisywano sławnemu architektowi Petrowi Parléřowi, który choć niewątpliwie był zaangażowany w budowę, to jednak prawdopodobnie nie był autorem projektu ani pierwszym budowniczym). Prace nad mostem były bardzo kosztowne, zbiórki na budowę organizowano w kościołach całej Pragi, a po otwarciu mostu wprowadzono opłatę za jego przejście lub przejazd. Budowa została ukończona na przełomie XIV i XV wieku.
   Most Karola służył miastu nie tylko jako ważna arteria komunikacyjna, ale także jako miejsce handlu. Z obu jego stron do pewnej długości pobudowano kramy, sklepy i stoiska, na których kwitła działalność targowa. Był także miejscem świątecznych lub pogrzebowych parad, odbywały się tu nawet turnieje rycerskie. Z czasem zaczął być również ozdabiany rzeźbionymi figurami przedstawiającymi świętych (obecnie jest ich 30, a najstarsza pochodzi z 1683 roku). Wojny nie zaszkodziły konstrukcji mostu, ale podczas oblężenia wojsk szwedzkich w XVII wieku zniszczono posągi i uszkodzono staromiejską Wieżę Mostową. Mniejsza z zachodnich wież mostowych została przebudowana w stylu renesansowym po 1591 roku.
   Już w trakcie budowy most był wielokrotnie zagrożony powodziami i wartkim nurtem rzeki. W 1432 roku wielka powódź zalała znaczną część Starego Miasta i zniszczyła pięć filarów mostowych. Naprawy po tej katastrofie trwały aż 71 lat i zakończyły się dopiero w 1503 roku. Kolejne powodzie zagrażały w latach 1655, 1784, 1845, 1872 i 1890. Podczas tej ostatniej poziom rzeki wzrósł o 2,5 do 3 metrów, co doprowadziło do zawalenia się dwóch arkad i uszkodzenia trzech filarów. Podczas naprawy uznano, że trzy zawalone sklepienia łuków zostaną zastąpione przez dwa, aby ułatwić przepływ wody. Ostatecznie jednak zastosowano zasadę zachowania pierwotnej formy mostu, a nowe filary zbudowano tylko nieznacznie węższe. Zabezpieczano je wieńcem kesonów spuszczanych przy fundamentach. W latach 20-tych XX wieku zakazano wjazdu na most pojazdów kołowych, a gruntowną renowację całej konstrukcji przeprowadzono w latach 1965–1978.

Architektura

   Pierwszy romański Most Judyty wzorowany był na konstrukcji wzniesionej w Ratyzbonie. Miał 514 metrów długości, 6,8 metra szerokości i prawdopodobnie 22 półkoliste arkady o długości 7,5-20 metrów, oparte na 22 filarach. Szerokość filarów wahała się od 7 do 11 metrów. Jego nawierzchnia była wybrukowana, lecz o 4 do 5 metrów niższa niż nawierzchnia Mostu Karola.
   Najbardziej skomplikowaną częścią budowy nowego mostu była kwestia umieszczenia filarów w korycie rzeki. Ponieważ dno Wełtawy tworzą żwirowo-piaszczyste pokłady, każda konstrukcja zbudowana na dnie była bardzo podatna na uszkodzenia. Wpierw pod każdy filar musiał zostać przygotowany osobny zbiornik, złożony z kilku rzędów słupów wypełnianych glinianą izolacją. Następnie woda była z nich wypompowywana za pomocą poruszanego nurtem rzeki koła, napędzającego system wiader. Wtedy można było stworzyć fundamenty, prawdopodobne wzmacniane drewnianymi palami. Na dnie umieszczono drewniany ruszt fundamentowy, wykonany z dębowych belek i desek. Kratownicę tą przymocowano dużymi okrągłymi kamieniami, które splatano ze sobą uchwytami z kutego żelaza. Po tych pracach przygotowawczych można było rozpocząć wznoszenie filarów z dokładnie obrobionych bloków piaskowca, spajanych zaprawą wapienną. Wewnętrzną przestrzeń wypełniano kamiennym gruzem. Po zbudowaniu dwóch lub więcej filarów możliwe było wykonanie kamiennych łuków. Do budowy ich sklepień należało przygotować drewniane rusztowanie, prawdopodobnie wykonane tymczasowo na dnie rzeki. Na ten szalunek układano regularnie obrabiane bloki z piaskowca, które tworzyły arkadę. Sklepienie było wzmocnione jeszcze jedną warstwą dużych płaskich kamieni, a następnie wyrównywane do poziomu drogi przejazdowej. Wreszcie na koniec układano bruk nawierzchni z solidnych bloków z twardego kamienia.

   Most Karola połączył Stare Miasto z lewobrzeżną Malą Straną. Osiągnął on długość 515,76 metrów oraz 9,4 do 9,5 metra szerokości. Składa się z szesnastu wzniesionych z piaskowca łuków rozciągniętych od 16,62 metrów (przy Starym Mieście) do 23,38 metrów, opartych na 15 filarach. Nie został poprowadzony w idealnej linii prostej, lecz złamano go trzy razy i lekko zakrzywiono w górę. Budowniczowie starali się uniknąć błędów starszej konstrukcji, dlatego też Most Karola ma mniej łuków, jest wyższy i jego filary zostały osadzone głębiej (2,4 mera poniżej poziomu koryta rzeki) niż w Moście Judyty. Filary mostowe o szerokości 8,5 – 10,5 metra mają wyraźnie ostrzejsze ostrogi po stronie skierowanej przeciwko nurtowi rzecznemu. Drogę wzniesiono na osi mostu, a deszczówka spływała z niej kamiennymi rynnami ze szczytów łuków mostowych.

   Uzupełnieniem mostu są trzy wieże: bramna przy wschodnim przyczółku, kontrolująca wjazd od strony Starego Miasta oraz dwie przybramne po stronie zachodniej, na terenie Malej Strany. Wieża staromiejska została ukończona w latach 70 lub 80-tych XIV wieku. Wzniesiono ją na planie czworoboku o trzech kondygnacjach (47 metrów wysokości, 64 metry wraz z narożnymi wieżyczkami) z ostrołukowym przejazdem bramnym w przyziemiu. Po stronie południowej dodano pryzmatyczną dobudówkę z klatką schodową. Wieżę zbudowano z bloków piaskowca, a jej dach pokryty jest płytami łupkowymi (pierwotnie był całkowicie pokryty polerowaną złoconą blachą). Sam cesarz Karol IV uważany jest za pomysłodawcę ikonograficznego i heraldycznego programu jej dekoracji. Autorem wszystkich dekoracji rzeźbiarskich wieży jest architekt Peter Parléř i jego warsztat. Na bardziej reprezentacyjnej wschodniej elewacji znajdują się herby historycznych ziem rządzonych przez władców z dynastii luksemburskiej w okresie budowy wieży, a także pierwotny herb Starego Miasta praskiego. Na pierwszym piętrze nad przejazdem dominuje trio gotyckich posągów przedstawiających cesarza Karola IV, św. Wita i króla Wacława IV. Nad nimi znajduje się herb z orłem św. Wacława, a drugie piętro zdobią posągi św. Zygmunta i św. Wojciecha, pod którego stopami z wieży spogląda duża rzeźba lwa. Szczególnie warte uwagi jest zwieńczenie przejazdu z żebrowym sklepieniem parlerowskim z trzema ramionami na dwóch bokach i koroną zamiast zwornika.
   Niższa z dwóch wież na lewym przyczółku mostu zwana jest Wieżą Judyty, ponieważ pierwotnie była częścią romańskiego Mostu Judyty. Została zbudowana na planie czworoboku w drugiej połowie XII wieku. Wyższa późnogotycka zachodnia wieża przybramna powstała dopiero po 1464 roku. Została wyraźnie zainspirowana staromiejską wieżą mostową, ale nie posiada symboliki dekoracji rzeźbiarskich, a nisze na rzeźby po zachodniej i wschodniej stronie wieży pozostały puste.

Stan obecny

   Z pierwszego kamiennego Mostu Judyty przetrwała do dnia dzisiejszego jedna z arkad, fragment kamiennej kostki brukowej na brzegu i płaskorzeźba umieszczona w niszy zachodniej, mniejszej wieży przybramnej, także będącej pozostałością romańskiej budowli. Niestety Wieża Judyty została przebudowana pod koniec XVI wieku w stylu renesansowym. Most Karola pomimo wielu niszczących powodzi i gruntownych napraw, skutkujących wymianą dużej części jego kamieniarki jest do dziś dumą i symbolem Pragi. Jego wartość podnoszą późnogotyckie wieże bramne zdobiące lewo i prawobrzeżne przyczółki.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Praha doby Karla IV. – stavba kamenného mostu.
Strona internetowa hrady.cz, Karlův most.
Strona internetowa wikipedia.org, Karlův most.