Praha – miejskie mury obronne

Historia

   Pierwsze drewniano – ziemne obwarowania gród praski wraz z podgrodziem i przyległą osadą, zamieszkaną przez kupców i rzemieślników (późniejsze Hradczany), otrzymał na przełomie IX i X wieku. Około 1135 roku Sobiesław I Przemyślida rozpoczął budowę murowanych (lecz jeszcze nie spajanych zaprawą) obwarowań zamku oraz północnej części Hradczan. W latach 30-tych XIII wieku z inicjatywy króla Wacława I zaczęto wczesnośredniowieczne obwarowania wymieniać na kamienne mury obronne oraz fortyfikować Stare Miasto praskie na przeciwległym, prawym brzegu rzeki. Około połowy XIII wieku mury obronne otrzymała również lewobrzeżna Malá Strana. Ich budowa mogła mieć związek z najazdami mongolskimi, które pustoszyły wówczas rozległe tereny Polski, Węgier i Czech.
   W 1348 roku z inicjatywy cesarza Karola IV położono kamień węgielny pod budowę fortyfikacji Nowego Miasta praskiego. Prace te zakończono w ekspresowym tempie dwóch lat. Dłużej przeciągnęła się budowa obwarowań lewobrzeżnej części miasta, które chronić miały Malą Strane i Hradczany. Południowy fragment tych fortyfikacji zaczął być później nazywany „Murem Głodowym” w związku z niedoborem jedzenia, jaki wybuchł w 1361 roku. W tym czasie część biedoty miejskiej  prawdopodobnie mieszkała na placu budowy, a według tradycji budowa murów miał być formą pomocy dla bezrobotnych. Jednak prawdziwy powód był bez wątpienia czysto strategiczny, a głód nastąpił dopiero po tym, jak mur był już w budowie. Po wzniesieniu XIV-wiecznych obwarowań mury obronne Starego Miasta straciły na znaczeniu, a XIII-wieczne obwarowania lewobrzeżnej części miasta zostały rozebrane.
   W XV wieku obwarowania praskie były utrzymywane bez większych zmian. Jedynie w 1475 roku na zlecenie rady Starego Miasta praskiego, w pobliżu dworu Władysława II Jagiellończyka, na fundamentach starszej bramy z XIII wieku, wzniesiono późnogotycką Bramę Prochową, pierwotnie zwaną Nową Bramą. Jej głównym budowniczym był mistrz Wacław, a następnie prace kontynuował znany architekt Matyáš Rejsek. Nie miała ona jednak zbyt dużego znaczenia militarnego, a jedynie reprezentacyjne, przez długi czas pozostawała również niedokończona, ponieważ po przeniesieniu siedziby króla Władysława na zamek praski w 1483 roku rajcy stracili zainteresowanie jej ukończeniem. Dzisiejszy wygląd uzyskała dopiero po neogotyckiej renowacji z lat 1878–1886, prowadzonej przez architekta Josefa Mockera.
   Średniowieczne obwarowania zaczęły być anachroniczne na przełomie XVI i XVII wieku. Zostały także znacznie zniszczone w trakcie wojny trzydziestoletniej, zwłaszcza w trakcie szwedzkiego oblężenia z 1648 roku. Z tego powodu w latach 1653-1730 zarówno lewo jak i prawobrzeżna część miasta została poprzedzona nowożytnymi fortyfikacjami bastionowymi. Pierwotne mury miejskie straciły wówczas na znaczeniu, a ich główną funkcją zaczęło być kontrolowanie przyjezdnych oraz ułatwianie pobierania ceł. W XIX wieku znajdowały się już w bardzo złym stanie technicznym; często były obstawiane budynkami mieszkalnymi lub rozbierane w celu pozyskania materiału budowlanego. Systematyczną rozbiórkę obwarowań przeprowadzono po 1860 roku.

Architektura

   Najstarsze praskie obwarowania z X wieku składały się z drewnianej palisady usytuowanej na gliniano – ziemnym wale, wzmacnianym wewnątrz drewnianą konstrukcją (rošt) i oblicowanym z zewnątrz kamieniami. Wewnętrzny ruszt zbudowany był z dębowych bali, często o standardowych rozmiarach około 200-250 cm długości i do 20 centymetrów średnicy. Z czasem zaczęto również stosować technikę skrzyniową budowy wału, który tworzono z wypełnionych ziemią lub kamieniami izbic. Wysokość nasypu dochodziła do około 4 metrów. Szerokość wału wynosiła natomiast zwykle od pięciu do sześciu metrów, w bardziej eksponowanych miejscach osiągała w starszej fazie osiem metrów, w młodszej prawie aż dwanaście metrów szerokości. Obwałowaniom o ile nie znajdowały się na skraju stoku, towarzyszyła fosa o głębokości czterech i więcej metrów oraz szerokości około 15 metrów (przed główną częścią grodu osiągała nawet 25 metrów szerokości). W ten sposób ufortyfikowano nie tylko siedzibę władcy, ale także i podgrodzie na terenie dzisiejszych Hradczan oraz prawie cały obszar Maléj Strany. Ten trzyczęściowy kompleks początkowo zajmował powierzchnię co najmniej 30 hektarów, a z czasem mógł osiągnąć imponujące rozmiary około 40 hektarów.
   Obwarowania XIII-wiecznego Starego  Miasta praskiego założono na planie wydłużonego owalu, usytuowanego w zakolu rzeki Wełtawy. Całkowita długość wzniesionego z kamienia (łupek i opoka) obwodu wynosiła około 3800 metrów. Wysokość muru prawdopodobnie osiągnęła 9 metrów, a grubość około 2 metry. Wschodnia i południowa część obwodu, jako najbardziej zagrożona i nie chroniona wodami rzeki, wzmocniona była basztami i dodatkowo poprzedzona zewnętrznym niskim murem parchamu oraz nawodnioną fosą. Baszty wzniesiono na planie czworoboków o 15 metrach wysokości, wysuniętych przed lico murów i początkowo zapewne otwartych od strony miasta. Usytuowano je w regularnych odstępach, około 60 metrów od siebie. Wymiary fosy były różne w zależności od miejsca położenia. Szerokość wahała się od 13 do 23 metrów, głębokość natomiast między 5 a 8,8 metrów. Ukośne ściany przykopu oblicowano kamieniami. Do Starego Miasta praskiego prowadziło aż dziesięć bram oraz przynajmniej dwie mniejsze furty. Wszystkie rozlokowano dość regularnie na całości obwodu, pomijając stronę północną, pozbawioną jakiegokolwiek przejścia nad rzekę. Licząc od północnego zachodu ku południowi były to: Furta za Żydowską Dzielnicą, Brama św. Walentego, Brama Mostowa, Brama św. Jana na Zábradlí, Brama św. Andrzeja, Brama św. Szczepana, Brama św. Marcina, furta przy ul. Perłowej (w pobliżu kościoła Panny Marii Śnieżnej), Brama św. Pawła, Brama św. Ambrożego (późniejsza Brama Prochowa), Brama św. Benedykta, brama przy ul. Długiej (Odraná) oraz Brama św. Franciszka. Bramy staromiejskie umieszczone były w czworobocznych basztach bramnych z ostrołukowymi przejazdami w przyziemiu.
   Mur obronny Maléj Strany z XIII wieku zakreślał kształt nieregularnego czworoboku. Jego północna kurtyna przylegała do stroków zamku praskiego, najkrótsza zachodnia wychodziła w kierunku Hradczan, wschodnia sąsiadowała z brzegiem rzeki (który był wówczas znacznie wyżej położony), a południowa w narożniku wschodnim graniczyła z przyczółkiem mostowym oraz obwarowaną komandorią zakonu joannitów. Każda z kutyn muru poza przyległą do wzgórza zamkowego zaopatrzona była w bramę: Strahovską (Czarną) od zachodu, Újezdską od południa i Písecką od wschodu. Dodatkowo na most prowadziła Brama Mostowa.

   Obwarowania Nowego Miasta praskiego z połowy XIV wieku połączyły zamek wyszehradzki po stronie południowej z dawną osadą Poříč na północy. W ten sposób szerokim łukiem odcięto zakole Wełtawy łącznie z położonym głębiej Starym Miastem. Wymiary obwarowań na tym odcinku były zmienne. Wysokość muru wahała się od 6 do 9 metrów, a grubość wynosiła około 2 metry. Mur obronny został wzmocniony w miarę regularnie rozstawionymi basztami. Pozbawiony był ich jedynie odcinek południowy, naturalnie chroniony rozlewiskami i bagnami rzeki Botič, wpadającej do Wełtawy po północnej stronie zamku wyszehradzkiego. W nowomiejskich murach obronnych utworzono cztery bramy: usytuowaną na północy Bramę Poříčską (zwaną również Szpitalną), położoną na południe od niej Bramę Horską (Hybernską), następnie dalej na południu Bramę św. Prokopa (znaną również jako Końską) oraz najbliższą zamkowi wyszechradzkiemu Bramę św. Jana (zwaną także Świńską). Wszystkie wzniesiono jako przejazdy w murze flankowane przez dwie boczne baszty. Zewnętrzną strefę obrony Nowego Miasta stanowiła fosa, która w odróżnieniu od staromiejskiej pozbawiona była wody.
   XIV-wieczne obwarowania lewobrzeżnej części Pragi przyjęły formę zbliżoną do trójkąta, przyległego wschodnią krawędzią do Wełtawy, a północną do zamku. Nieduży występ murów dodatkowo chronił położone na północy Hradczany. Południowy fragment obwodu poprowadzono po stromych stokach wzgórza Petřín, opadającego w kierunku rzeki. Ta część obwarowań zaczęła być później nazywana „Murem Głodowym”. Pierwotnie mur na tym odcinku miał około 4–4,5 metra wysokości i 1,8 metra grubości. W górnej części był wyposażony w krenelaż, chodnik dla obrońców i kilka (być może osiem) czworobocznych baszt. Wjazd do lewobrzeżnej Pragi możliwy był przez cztery bramy: św. Ludmiły i Szpitalną od strony północnej, Strahovską od zachodu oraz Újezdską (Kartuzską) od południa. Jak widać dwie ostatnie bramy przejęły nazwy po starszych bramach z XIII wieku. Dodatkowo na odcinku muru oddzielającym Hradczany od Maléj Strany funkcjonowała Brama św. Benedykta.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego w najlepszym stanie przetrwał fragment obwarowań tzw. Muru Głodowego w lewobrzeżnej części Pragi na wzgórzu Petřín. Ponadto najbardziej rozpoznawalnym elementem i symbolem miasta jest dziś XV-wieczna, reprezentacyjna Brama Prochowa oraz wieże Bram Mostowych, strzegące przyczółków mostowych zarówno w części lewobrzeżnej jak i prawobrzeżnej Pragi (opisane w artykule dotyczącym Mostu Karola). Mur miejski Nowego Miasta praskiego reprezentuje dość długi fragment w pobliżu zamku wyszehradzkiego i ulicy Na Slupi. Pośród gęstej zabudowy Starego miasta dojrzeć można jeszcze mocno przebudowaną basztę na podwórku domu przy ul. Bartolomějská 4.

pokaż Bramę Prochową na mapie

pokaż Mur Głodowy na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Hradby středověké Prahy.
Strona internetowa pepikov.cz, Praha opevněná.

Strona internetowa wikipedia.org, Opevnění Prahy.