Praha – kościół św Wacława na Zderaze

Historia

   Pierwotny romański kościół zbudowany został w osadzie Zderaz, która pod koniec XII wieku należała do dwóch czeskich rycerzy: Kojata i Všebora z rodu Hrabišiców. Około 1180 roku ufundowali oni na swych ziemiach kościół z klasztorem zakonu Rycerzy Grobu Bożego w Jerozolimie. Z czasem kościół klasztorny św. Wacława przejął funkcję starszego kościoła parafialnego Zderazu pod wezwaniem św. Piotra i Pawła. Jako parafialny wzmiankowany był po raz pierwszy w 1278 roku. W 1324 roku zakon kupił w jego pobliżu ziemię, na której wzniesiono szpital oraz łaźnię. Po założeniu Nowego Miasta praskiego kościół św. Wacława stał się jednym z kościołów parafialnych nowego ośrodka miejskiego, wraz ze szkołą i przyległym cmentarzem. W pobliżu znajdował się również dom mieszczański Pavla z Jenštejna, który w 1396 roku przeszedł w ręce króla Wacława IV. Władca wzniósł na jego miejscu gródek, czy też mieszkalną zabudowę, wykorzystywaną gdy chciał odpocząć od gwaru Starego Miasta.
   W 1420 roku przykościelne zabudowania zostały spalone przez husytów, a kościół św. Wacława i parafię przekazano kapłanom husyckim. Po okresie wojen pierwszej połowy XV wieku kościół został odrestaurowany i wzbogacony o nowe ołtarze. W 1586 roku odnowiono go dzięki funduszom cesarza Rudolfa II i przekazano wraz z plebanią i szkołą w administrację opatowi klasztoru Na Slovanech. W okresie tym pierwotny drewniany strop zastąpiono sklepieniem z żebrami z terakoty, opartym na renesansowych toskańskich półkolumnach. Przebudowa ta wymagała zmniejszenia gotyckich okien i wymiany ich maswerków.
   W 1623 roku cesarz Ferdynand II podarował kościół augustianom. Nowi właściciele wprowadzili do świątyni elementy barokowe, wznieśli również w 1646 roku po jej zachodniej stronie nowe zabudowania klasztorne na miejscu średniowiecznej rezydencji Wacława IV. Rok później kościół został uszkodzony podczas oblężenia Pragi przez Szwedów. W XVII wieku wzniesiono nową zakrystię na miejscu starej, gotyckiej. W 1785 roku rozwiązano konwent augustianów, a na początku XIX stulecia umieszczono w zabudowaniach klasztornych nowomiejskie więzienie. Kościół św. Wacława ponownie konsekrowano w 1827 roku. Od tamtego momentu do 1884 roku służył na potrzeby więźniów. Po usunięciu więzienia świątynia była w tak złym stanie, iż groziło jej zawalenie. Około 1904 roku zburzono wszystkie zabudowania klasztorne, na miejscu których powstały kamienice oraz usunięto przykościelny cmentarz. W 1909 roku rozpoczęto prace renowacyjne, przedłużające się aż do 1929.

Architektura

   Kościół romański był budowlą jednonawową z apsydą od strony wschodniej i czworoboczną wieżą w północno-zachodnim narożniku korpusu. Część tej wieży została wykorzystana w trakcie gotyckiej przebudowy z XIV wieku, stając się narożnikiem nowej fasady. Wykorzystano również starą północną ścianę nawy, którą wkomponowano w gotycką północną część kościoła. Po stronie wschodniej budynek zamknięto nowym, podłużnym prezbiterium o trójbocznym zamknięciu. Od strony południowej dostawiono do niego prostokątną w planie zakrystię.
   W XIV wieku kościół otaczał cmentarz oraz zabudowania klasztorne i szpitalne, mieszczące między innymi wzmiankowaną w 1324 roku łaźnię. Pod koniec XIV stulecia w sąsiedztwie świątyni, po jej zachodniej stronie wybudowano nową rezydencję króla Wacława IV. Miała ona nieregularną formę dostosowaną do skalistego wzniesienia. Główny południowy budynek posiadał trzy kondygnacje, przy czym dolna jako jedyna była sklepiona. W zachodniej części założenia przed lico muru wystawała czworoboczna wieża o pięciu kondygnacjach.
   Wewnątrz gotyckiego kościoła szeroki korpus nawowy, prawdopodobnie pierwotnie planowany jako dwunawowy, przykryto jedynie płaskim, drewnianym, podpartym dwoma słupami stropem, natomiast gotyckie prezbiterium zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Pod koniec XIV wieku wnętrze świątyni ozdobiono ściennymi malowidłami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Strona internetowa encyklopedie.praha2.cz, Kostel sv. Václava na Zderaze (Nové Město).
Strona internetowa pamatkovykatalog.cz, kostel sv. Václava Na Zderaze. Hlavní město Praha.