Praha – kościół św Piotra na Poříčí

Historia

   Kościół św. Piotra został wzniesiony w drugiej połowie XII wieku w okresie panowania króla Wratysława II, jako romańska bazylika przeznaczona dla niemieckiej wspólnoty, zamieszkującej funkcjonującą wówczas na tym miejscu osadę Poříčí. Około 1200 roku margrabia morawski Władysław III Henryk nadał okoliczne ziemie zakonowi krzyżackiemu, który wzniósł przy kościele szpital i komandorię. Jeszcze w pierwszej połowie XIII wieku Konstancja węgierska, po śmierci swego męża – króla Przemysła Ottokara I, postanowiła założyć klasztor cystersów. Z tego powodu wykupiła kościół, szpital i okoliczne ziemie od zakonu krzyżackiego, choć ostatecznie cysterski klasztor Porta Coeli powstał w pobliżu Tišnova. Zakon krzyżacki przeniósł się natomiast do położonego na południu praskiego kościoła św. Benedykta. Kościół św. Piotra wraz z innymi nieruchomościami zakupionymi od Krzyżaków przekazano szpitalowi św. Franciszka, który został założony w tym samym roku przez córkę Konstancji, Anežkę (świętą Agnieszkę). Pierwotne bractwo szpitalne stopniowo stało się nowym czeskim Zakonem Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, który po 1252 roku, w okresie panowania Wacława II przeniesiono do nowej siedziby, położonej tuż przy moście na Wełtawie. Tymczasem kościół św. Piotra funkcjonował nadal jako świątynia parafialna. Po powodziach w 1280 roku zbudowano przy nim masowy grób, na którego miejscu z czasem utworzył się cmentarz. Na początku XIV wieku w kościele powstała szkoła parafialna.
   W 1382 roku rozpoczęła się wielka gotycka rozbudowa świątyni, powiększonej do 1395 roku o cztery nowe nawy (na miejscu starszych, romańskich). Po zakończeniu prac uznano, iż pierwotne prezbiterium nie pasuje do rozrośniętej budowli, w związku z czym do 1406 roku zbudowano nowy gotycki chór.
   Po wybuch rewolucji w 1419 roku husyci wypędzili z kościoła katolickich księży, choć budynek nie został zniszczony. Spowodowane to było zapewne faktem wprowadzenia parę lat wcześniej przez kapłana Mikołaja  przyjmowania komunii przy bocznych ołtarzach pod dwoma postaciami (przy głównym praktykowano tradycyjną metodę).
   W drugiej połowie XV wieku miała miejsce kolejna przebudowa, zakończona około 1500 roku. W 1598 roku przy świątyni stanęła późnogotycka, wolnostojąca dzwonnica. Po bitwie pod Białą Górą i upadku powstania narodowego z kościoła wypędzony został ostatni luterański kapłan, Štěpán. Budynek przejęła rada Nowego Miasta praskiego, która w 1628 roku zwróciła go Zakonowi Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. W 1648 roku kościół został zniszczony podczas oblężenia Pragi przez Szwedów. Za dzielną obronę miasta Ferdynanda III  przekazał go z powrotem radzie miejskiej Nowego Miasta. W 1653 zniszczenia z okresu wojny trzydziestoletniej zostały powiększone przez pożar. Po naprawie kościół, został ponownie zniszczony w trakcie wielkiego pożaru z 1680 roku. Popadł wówczas na dłuższy czas w ruinę, ponieważ rada miejska nie miała pieniędzy na kolejną jego naprawę. Z tego powodu w 1686 roku mieszczanie oddali kościół krzyżowcom, którzy przystąpili do długotrwałej, zakończonej dopiero w XVIII wieku renowacji. W 1757 roku odnowiony budynek zniszczyli Prusacy. Wraz z naprawą uszkodzonych części nastąpiła częściowa barokizacja jego wnętrza. W latach 1874–1879 z fundacji rady Nowego Miasta praskiego architekt Josef Mocker przeprowadził regotyzację i częściową reromanizację świątyni. Usunięto wówczas tynki i inne barokowe naleciałości, a także podwyższono mury nawy południowej i północnej oraz zakrystii i kaplicy północno-zachodniej. Duże zmiany dotknęły także okien: niektóre zamurowano, inne przebito, a inne (zwłaszcza barokowe) przekształcono. Kolejne remonty przeprowadzano w latach 1913–1914, 1929-1936 i 1989–1991.

Architektura

   Romański kościół św. Piotra był trójnawową niewielką, beztranseptową bazyliką, zakończoną od wschodu krótkim czworobocznym prezbiterium o szerokości nawy głównej i posiadającym półokrągłą apsydę. Część zachodnią świątyni tworzył dwuwieżowy masyw w którym znajdowała się empora. Przyziemia wież przesklepiono krzyżowo i otwarto na nawy dwoma arkadami. Krzyżowym sklepieniem zwieńczono również przestrzeń międzywieżową. Na poziomie piętra została ona połączona arkadą z wnętrzem wieży południowej oraz poprzez portal z wnętrzem wieży północnej. Przestrzeń międzywieżowa została także otwarta obszerną arkadą na nawę główną. Wieże posiadały pięć kondygnacji, pierwotnie oświetlanych małymi otworami szczelinowymi u dołu oraz romańskimi bioforami i triforiami na dwóch górnych piętrach. Nawa główna oryginalnie miała jedynie płaski, drewniany strop i otwierała się na nawy boczne trzema arkadami wspartymi na czworobocznych filarach. Obie nawy boczne były przykryte sklepieniami krzyżowymi, a wnętrza świątyni pokrywały ścienne malowidła.
   W drugiej połowie XIV wieku zburzono romańską północną nawę, a na jej miejscu wzniesiono nową dwunawową konstrukcję. W podobny sposób przekształcono dawną nawę południową. Kolejna faza gotyckiej przebudowy z przełomu XIV i XV wieku spowodowała zastąpienie romańskiego chóru i apsydy wielobocznie zamkniętym, oskarpowanym, dwa razy szerszym prezbiterium. W wyniku tego powiększenia kościół utracił symetrię, jako iż nowe prezbiterium usytuowano na linii dawnej, romańskiej nawy głównej i północnej. W toku kolejnych prac prowadzonych między 1406 a 1411 rokiem powiększeniu uległa południowa, zewnętrzna nawa.
   W drugiej połowie XV wieku po raz kolejny przebudowano i powiększono nawę południową. Przekształcono również obydwie wieże, których romańskie biforia i triforia zastąpiono dużymi ostrołukowymi oknami, a w narożniku pomiędzy wieżą północną a nawą północną wzniesiono kaplicę. Zmiany wpłynęły także na portale wejściowe – przebudowano zachodni i utworzono nowy południowy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel svatého Petra na Poříčí.