Praha – komandoria joannitów z kościołem Panny Marii pod Řetězem

Historia

   Między 1149 a 1169 rokiem w osadzie Malé Straně na lewym brzegu rzeki, u stóp zamku praskiego, a zarazem w pobliżu przyczółku romańskiego mostu, król Władysław I Przemyślida ufundował komandorię zakonu joannitów. Do 1182 roku (data konsekracji) jej zakonnicy wznieśli romańską bazylikę Panny Marii pod Řetězem (pod Łańcuchem). Nazwa ta odnosiła się albo do sposobu zamykania wjazdu na teren komandorii, albo, co bardziej prawdopodobne, do sposobu zabezpieczania mostu, który został powierzony pieczy zakonników.
   W pierwszej połowie XIV wieku, być może po uzyskaniu funduszy ze sprzedaży nieruchomości uzyskanych po rozwiązanym zakonie templariuszy, zaczęto budowę nowej, większej świątyni gotyckiej. Prezbiterium musiało być ukończone w 1378 roku, ponieważ było jednym z miejsc, w których wystawiono ciało zmarłego Karola IV. Do czasu wojen husyckich zbudowano także wieże zachodnie i kruchtę, a następnie kontynuowano prace nad gotyckim korpusem, który jednak nigdy nie został ukończony. W trakcie XIV-wiecznych prac rozbudowie uległy również zabudowania komandorii. W 1419 roku komandoria wraz z kościołem zostały spalone przez praskich husytów. Odbudowaną świątynię po raz kolejny uszkodził pożar w 1503 roku.
   Mniejsze modyfikacje i naprawy miały miejsce w drugiej połowy XVI wieku, lecz na początku XVII wieku, za wielkiego mistrza Matouša Děpolta z Lobkovic przekształcono w stylistyce barokowej prezbiterium kościoła, a przed połową XVII stulecia Carlo Lurago zainicjował kolejną nowożytną przebudowę.
Po 1830 roku do kruchty  dodano neogotycką górną część z galerią i sterczynami.

Architektura

   Z racji, iż komandoria znajdował się w ważnym strategicznie miejscu, w pobliżu romańskiego Mostu Judyty, który łączył zamek i Malé Straně z położoną na prawym brzegu Pragą, została ona otoczona murami obronnymi, wzmocnionymi w narożach czworobocznymi basztami. Przed murem usypano ziemny wał oraz przekopano suchą fosę. Od północnej strony komandoria sąsiadowała z warownym dworem biskupim, a od wschodu z rzeką Wełtawą. Wewnątrz obwodu obronnego mniej więcej pośrodku zachodniej części usytuowano kościół Panny Marii do którego z dwóch stron przylegała zabudowa. Na południu były to trzy skrzydła klasztorno – szpitalne ze sklepionymi krużgankami otaczającymi wirydarz, a na północy zabudowania komandorii. W XIII wieku kompleks uzupełniał jeszcze browar, budynek gospodarczy, ogrody, łaźnia i szkoła parafialna. W XIV wieku przekop od strony Maléj Strany stracił funkcję obronną i został zabudowany domami. Gospodarczą zabudowę uzupełnił wówczas młyn.
   Pierwotny kościół Panny Marii był romańską, trójnawową bazyliką z nawą poprzeczną (transeptem). Od strony wschodniej świątynię zamknięto trzema apsydami: jedną przy czworobocznym prezbiterium i dwoma przy ramionach transeptu. Fasada zachodnia prawdopodobnie była prosta, bezwieżowa, choć ich powstanie było pierwotnie planowane. Nawy rozdzielono na przemian cylindrycznymi i ośmiobocznymi kolumnami. Wnętrze w części prezbiterialnej i w transepcie otrzymało sklepienia krzyżowe.
   W pierwszej połowie XIV wieku romański kościół został przedłużony od strony wschodniej o nowe, wydłużone prezbiterium, wzniesione w stylu gotyckim, sześciobocznie zamknięte i oskarpowane. Po stronie północnej sąsiadowała z nim prostokątna zakrystia z wielobocznym wschodnim zamknięciem i ze ścianami wzmocnionymi przyporami. W jej piwnicy funkcjonowała krypta o jednym przęśle czworobocznym i pięciobocznym zamknięciu, będąca najstarszą częścią gotyckiej rozbudowy kościoła. Od strony zachodniej bazyliki wzniesiono dwie masywne czworoboczne wieże, wzmocnione narożnymi, dwustopniowymi przyporami. Pomiędzy nimi usytuowano gotycką kruchtę o dwóch ostrołukowych arkadach od zachodu i po jednej od północy i południa. Budowa korpusu nawowego gotyckiej świątyni nigdy nie została ukończona, już w okresie średniowiecza wykorzystywany był on jako cmentarz. Udało się wznieść jedynie północną ścianę obwodową oraz dolne partie nowych północnych filarów międzynawowych. Budowy nawy południowej nawet nie rozpoczęto, na co wskazują zachowane starsze romańskie mury.

Stan obecny

   Do czasów dzisiejszych ze średniowiecznej zabudowy zachowały się dwie XIV-wieczne wieże zachodnie oraz położona między nimi kruchta z neogotyckim zwieńczeniem. W głębi, na dziedzińcu, który niegdyś był nawą główną romańskiego kościoła, widoczne są zamurowane arkady pierwotnej nawy południowej. Przetrwała również jej ściana południowa oraz ściana południowa transeptu z fragmentem bocznej kaplicy. Prezbiterium widoczne jest w formie jaką otrzymało po barokowych przekształceniach.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Strona internetowa hrady.cz, komenda johanitů (maltézských rytířů) s kostelem Panny Marie pod řetězem.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Panny Marie pod řetězem.