Praha – komandoria joannitów z kościołem Panny Marii pod Řetězem

Historia

   Między 1149 a 1169 rokiem w osadzie Malé Straně na lewym brzegu rzeki, u stóp zamku praskiego, a zarazem w pobliżu przyczółku romańskiego mostu, król Władysław I Przemyślida ufundował komandorię zakonu joannitów. Do 1182 roku jej zakonnicy wznieśli romańską bazylikę Panny Marii pod Řetězem (pod Łańcuchem).
   W pierwszej połowie XIV wieku, być może po uzyskaniu funduszy ze sprzedaży nieruchomości uzyskanych po rozwiązanym zakonie templariuszy, zaczęto budowę nowej, większej świątyni gotyckiej. Prezbiterium musiało być ukończone w 1378 roku, ponieważ było jednym z miejsc, w których wystawiono ciało zmarłego Karola IV. Do czasu wojen husyckich zbudowano także wieże zachodnie i kruchtę, a następnie kontynuowano prace nad gotyckim korpusem, który jednak nigdy nie został ukończony. W trakcie XIV-wiecznych prac rozbudowie uległy również zabudowania komandorii. W 1419 roku komandoria wraz z kościołem zostały spalony przez husytów. Odbudowaną świątynię po raz kolejny uszkodził pożar w 1503 roku.
   Mniejsze modyfikacje i naprawy miały miejsce w drugiej połowy XVI wieku, lecz na początku XVII wieku, za wielkiego mistrza Matouša Děpolta z Lobkovic przekształcono w stylistyce barokowej prezbiterium kościoła, a przed połową XVII stulecia Carlo Lurago zainicjował kolejną nowożytną przebudowę.
Po 1830 roku do kruchty  dodano neogotycką górną część z galerią i sterczynami.

Architektura

   Z racji, iż komandoria znajdował się w ważnym strategicznie miejscu, w pobliżu romańskiego Mostu Judyty, który łączył zamek i Malé Straně z położoną na prawym brzegu Pragą, została ona otoczona murami obronnymi, wzmocnionymi w narożach czworobocznymi basztami. Przed murem usypano ziemny wał oraz przekopano suchą fosę. Od północnej strony komandoria sąsiadowała z warownym dworem biskupim, a od wschodu z rzeką Wełtawą. Wewnątrz obwodu obronnego mniej więcej pośrodku zachodniej części usytuowano kościół Panny Marii do którego z dwóch stron przylegała zabudowa. Na południu były to trzy skrzydła klasztorno – szpitalne z krużgankami otaczającymi wirydarz, a na północy zabudowania komandorii. W XIII wieku kompleks uzupełniał jeszcze browar, budynek gospodarczy, ogrody, łaźnia i szkoła parafialna. W XIV wieku przekop od strony Maléj Strany stracił funkcję obronną i został zabudowany domami. Gospodarczą zabudowę uzupełnił wówczas młyn.
   Pierwotny kościół Panny Marii był romańską, trójnawową bazyliką z nawą poprzeczną (transeptem). Od strony wschodniej świątynię zamknięto trzema apsydami: jedną przy czworobocznym prezbiterium i dwoma przy ramionach transeptu. Fasada zachodnia prawdopodobnie była prosta, bezwieżowa. Nawy rozdzielono na przemian cylindrycznymi i wielokątnymi kolumnami.
   W XIV wieku romański kościół został przedłużony od strony wschodniej o nowe, wydłużone prezbiterium, wzniesione w stylu gotyckim, wielobocznie zamknięte i oskarpowane. Od strony zachodniej wzniesiono dwie masywne czworoboczne wieże, wzmocnione narożnymi, dwustopniowymi przyporami. Pomiędzy nimi usytuowano gotycką kruchtę o dwóch ostrołukowych arkadach od zachodu i po jednej od północy i południa.

Stan obecny

   Do czasów dzisiejszych ze średniowiecznej zabudowy zachowały się dwie XIV-wieczne wieże zachodnie oraz położona między nimi kruchta z neogotyckim zwieńczeniem. W głębi, na dziedzińcu, który niegdyś był nawą główną romańskiego kościoła, widoczne są zamurowane arkady pierwotnej nawy południowej. Prezbiterium widoczne jest w formie jaką otrzymało po barokowych przekształceniach.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Strona internetowa hrady.cz, komenda johanitů (maltézských rytířů) s kostelem Panny Marie pod řetězem.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Panny Marie pod řetězem.