Praha – kościół Matki Bożej przed Tynem

Historia

   Najstarszy, romański poprzednik kościoła Matki Bożej przed Tynem związany był z rozwojem pobliskiego tyńskiego dworu (zwanego także Ungeld) w XII wieku. Od połowy XIII wieku dwór ten służył przyjezdnym kupcom którzy płacili przy nim cło i w nim nocowali. Kościół po raz pierwszy wspomniano w źródłach pisanych w 1135 roku. W XIII wieku stał się świątynią parafialną i już na przełomie XIII i XIV wieku musiał zostać znacznie rozbudowany w stylu wczesnogotyckim.
   Wznoszenie jeszcze bardziej reprezentatywnego kościoła, będącego główną świątynią Starego Miasta praskiego, prawdopodobnie rozpoczęto w 1360 roku. Budowniczy pierwszego etapu był prawdopodobnie pochodzenia czeskiego, lecz pracował pod wpływem architektury śląskiej i strzechy parléřowskiej, pracującej przy katedrze św. Wita. Najpóźniej w latach osiemdziesiątych XIV wieku ukończono boczne nawy, a mury obwodowe głównej nawy osiągnęły pełną wysokość. W trakcie drugiego etapu prac, do początku XV wieku wzniesiono zachodnią część korpusu świątyni i być może sklepiono nawę główną. Prace te prowadził zapewne mistrz ze strzechy Petra Parléřa, a kamieniarzami byli prawdopodobnie jej członkowie.
   Niedługo po ukończeniu głównych prac wywiązał się długotrwały spór między kapitułą wyszehradzką a przedstawicielami parafii, w sprawie prawa patronackiego. Głównym proboszczem parafii był wówczas ksiądz uniwersytecki, w związku z czym kościół stał się miejscem wygłaszania kazań znanych reformatorów i krytyków ówczesnego życia kościelnego, takich jak Konrád Waldhauser czy Jan Milíč z Kroměříže.
   W okresie wojen husyckich kościół został opanowany przez zwolenników religijnych zmian, a prace budowlane zostały wstrzymane. W 1427 roku wybrano w nim na husyckiego arcybiskupa Jana Rokycanę, czeskiego duchownego i kaznodzieję oraz utrakwistycznego teologa, a w 1471 roku pochowano serce husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Po zakończeniu wojen religijnych wznowiono prace budowlane. Do 1457 roku ukończono więźbę dachową, a dopiero w 1463 roku zakończono prace nad zachodnim szczytem. Budowa wieży północnej trwała przez następne parę lata, wieża południowa została natomiast ukończona w latach 1506–1511 przez strzechę budowlaną Matěja Rejseka.
   Po klęsce pod Białą Górą w 1621 roku i upadku powstania kościół ponownie został przejęty przez stronę katolicką. Ze świątyni usunięto nie tylko symbole utrakwizmu, ale także szczątki niektórych jego przedstawicieli, w tym Jana Rokycana. W 1679 roku w kościele wybuchł pożar, który zniszczył strzechę dachową i sklepienie nawy głównej. W trakcie odbudowy zastąpiono je nowym, nieco niższym, barokowym. W trakcie kolejnych lat kościół szczęśliwie unikał dalszych znaczących nowożytnych przekształceń, jedynie we wnętrzu pojawiały się barokowe ołtarze, pochodzące od prywatnych darczyńców lub cechów. W 1819 roku kolejny pożar strawił północną wieżę, niszcząc zawieszony w niej XVI-wieczny dzwon. Prace remontowe przeprowadzono w 1835 roku. Gruntowna, purystyczna renowacja miała miejsce w latach 1876 – 1895. Niestety w jej trakcie, w 1894 roku zburzono kaplicę św. Ludmiły, będącą pozostałością po starszym wczesnogotyckim kościele. Ostatnia, współczesna renowacja została przeprowadzona w latach 1973-1995.

Architektura

   Kościół z początku XIV wieku był trójnawowy z nawą główną zakończoną wielobocznym prezbiterium, poniżej którego znajdowała się krypta. Była ona zwieńczona dziewięcioma  polami sklepienia krzyżowego, podpieranego przez sześć filarów. Po stronie zachodniej kościoła usytuowana była pojedyncza wieża. Ściany obwodowe wschodniej części, o grubości do 2 metrów, były wyposażone w co najmniej sześć przypór.
   W wyniku przebudowy z drugiej połowy XIV wieku kościół otrzymał formę trójnawowej bazyliki, której wszystkie trzy nawy od wschodu zamknięto poligonalnie. Fasadę zachodnią zwieńczono dwoma czworobocznymi wieżami (o wysokości 80 metrów), pomiędzy którymi znalazł się wspaniały trójkątny, zdobiony sterczynami, maswerkami i tarczami herbowymi szczyt z 1463 roku. Pierwotnie ozdabiał go jeszcze wizerunek króla Jerzego z Podiebradów i olbrzymi złocony kielich, husycki symbol komunii pod dwiema postaciami.
   Całą budowlę opięto wysokimi przyporami, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołukowe okna. W osi zachodniej fasady umieszczono wielkie okno o wysokości 28 metrów, z maswerkiem, którego wzorem był parléřowski maswerk z kaplicy martinickiej w katedrze św. Wita. Spośród portali wejściowych najbardziej wyróżniał się północny, dzieło warsztatu parléřowskiego z lat 80-tych XIV wieku. Poprzedzono go ozdobnym baldachimem, mającym chronić dekorację rzeźbiarską tympanonu, ukazującą biczowanie, koronowanie i ukrzyżowanie Chrystusa.
  
Każdemu prostokątnemu przęsłu nawy głównej odpowiadały dwa kwadratowe przęsła naw bocznych. We wszystkich pierwotnie założono sklepienia krzyżowo – żebrowe.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Kostel Matky Boží před Týnem.
Strona internetowa tyn.cz, Historie.

Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Matky Boží před Týnem.