Praha – klasztor Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą

Historia

   Zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą powstał w latach trzydziestych XIII wieku z inicjatywy św. Agnieszki Przemyślidki, początkowo jako bractwo szpitalne opiekujące się przytułkiem pod wezwaniem św. Kastulusa (sv. Haštala), sąsiadującym z praskimi klasztorami franciszkanów i klarysek, przeniesionym następnie do kościoła św. Piotra na Poříčí. Na prośbę Agnieszki papież Grzegorz IX w 1237 roku wydał bullę protekcyjną w której wziął pod opiekę zgromadzenie i szpital, przekształcając jednocześnie bractwo w samodzielny zakon.
   W 1252 roku, w okresie panowania Wacława II rozpoczęto budowę nowej siedziby zakonu, położonej tuż przy moście na Wełtawie. Obok szpitala zbudowano także kościół klasztorny, pierwotnie pod wezwaniem Ducha Świętego. Do okresu wojen husyckich jedne straty klasztor poniósł w wyniku pożaru z 1378 roku. W pierwszej połowie XV wieku zakonnicy prawdopodobnie nie opuścili praskiego konwentu, ale jego stan pogorszył się z powodu braku finansów. Poprawa sytuacji i renesansowa rozbudowa miała miejsce dopiero w 1526 roku w czasach wielkiego mistrza Václava z Hradešína.
   W 1648 roku, w końcowym okresie wojny trzydziestoletniej, podczas oblężenia Pragi przez wojska szwedzkie klasztor i kościół zostały zniszczone. Po zakończeniu działań wojennych w drugiej połowie XVII wieku rozpoczęto odbudowę połączoną z gruntowną barokową przebudową zaprojektowaną przez Jeana Baptiste Matheya. Kolejnych modyfikacji dokonał Ignác Jan Palliardi w drugiej połowie XVIII wieku, w efekcie czego klasztor całkowicie utracił pierwotne cechy stylowe, co zostało pogłębione przez kolejne prace z drugiej połowy XIX wieku oraz z lat 1909–1912. Po rozwiązaniu klasztoru w 1950 roku budynki przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W 1990 roku zakon odzyskał majątek i rozpoczął stopniową odnowę poszczególnych części kompleksu.

Architektura

   Klasztor Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą miał formę założenia obronnego, jako iż otoczono go przekopem. Był także położony w strategicznie ważnym miejscu miasta, tuż u wylotu romańskiego Mostu Judyty, z którym klasztor sąsiadował od strony południowo – zachodniej. Konwent składał się z trapezowatego w planie dziedzińca, przyległego do rzeki, z trzech stron otoczonego murem, a z czwartej, południowej zamkniętego głównym skrzydłem. Drugi mniejszy budynek (prawdopodobnie browar) znajdował się po stronie północno – zachodniej. Na dziedzińcu funkcjonowały aż trzy studnie.
   Główny budynek miał formę wydłużonego prostokąta usytuowanego na linii wschód – zachód, którego wschodnią część stanowił krótki, dwuprzęsłowy i trójnawowy kościół. Każda jego nawa składała się z dwóch pól sklepienia krzyżowo – żebrowego, prostokątnych w nawach bocznych, kwadratowych w nawie głównej. Po stronie wschodniej z bryły kościoła wystawało krótkie pięciobocznie zamknięte prezbiterium. Nie ma pewności czy kościół miał formę halową, czy bazyliki.
   Przebudowa z 1526 roku doprowadziła do powiększenia zabudowy gospodarczej, zajmującej wówczas już całą długość kurtyny północnej i wschodniej. Oprócz starszego browaru mieściła się tam piekarnia, stajnie i mieszkania dla służby. W południowo – wschodnim narożniku dziedzińca wzniesiono nieduży budynek wykorzystywany jako prywatne mieszkanie mistrza zakonu.

Stan obecny

   Zachowany do dzisiaj klasztor wraz z kościołem św. Franciszka w wyniku zniszczeń z okresu wojny trzydziestoletniej i późniejszych nowożytnych przekształceń całkowicie utracił pierwotne, średniowieczne cechy stylistyczne. Spośród nielicznych średniowieczne elementów odnaleźć można piwnicę i elementy detali architektonicznych: ostrołukowy portal, fragmenty służek, czy część schodów prowadzących niegdyś do romańskiego mostu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Strona internetowa hrady.cz, klášter křižovníků s červenou hvězdou s kostelem sv. Františka z Assisi.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Kostel sv. Františka.