Praha – klasztor Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą

Historia

   Zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą powstał w latach trzydziestych XIII wieku z inicjatywy św. Agnieszki Przemyślidki, początkowo jako bractwo szpitalne sąsiadujące z praskim klasztorem klarysek, opiekujące się przytułkiem pod wezwaniem św. Kastulusa (sv. Haštala), przeniesionym następnie do kościoła św. Piotra na Poříčí. Na prośbę Agnieszki papież Grzegorz IX w 1237 roku wydał bullę protekcyjną w której wziął pod opiekę zgromadzenie i szpital, przekształcając jednocześnie bractwo w samodzielny zakon.
   W 1252 roku, w okresie panowania Wacława I rozpoczęto budowę nowej siedziby zakonu, położonej tuż przy kamiennym moście na Wełtawie. Obok szpitala zbudowano także kościół klasztorny, pierwotnie pod wezwaniem Ducha Świętego. W 1257 roku stało już jego prezbiterium, natomiast krótki korpus nawowy dostawiono w okresie panowania Wacława II. Do okresu wojen husyckich jedne straty klasztor poniósł w wyniku pożaru z 1378 roku. W pierwszej połowie XV wieku zakonnicy prawdopodobnie nie opuścili praskiego konwentu, ale jego stan pogorszył się z powodu braku finansów. Poprawa sytuacji i renesansowa rozbudowa miała miejsce dopiero w 1526 roku w czasach wielkiego mistrza Václava z Hradešína.
   W 1648 roku, w końcowym okresie wojny trzydziestoletniej, podczas oblężenia Pragi przez wojska szwedzkie klasztor i kościół zostały zniszczone. Po zakończeniu działań wojennych w drugiej połowie XVII wieku rozpoczęto odbudowę połączoną z gruntowną barokową przebudową zaprojektowaną przez Jeana Baptiste Matheya. Kolejnych modyfikacji dokonał Ignác Jan Palliardi w drugiej połowie XVIII wieku, w efekcie czego klasztor całkowicie utracił pierwotne cechy stylowe, co zostało pogłębione przez kolejne prace z drugiej połowy XIX wieku oraz z lat 1909–1912. Po rozwiązaniu klasztoru w 1950 roku budynki przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W 1990 roku zakon odzyskał majątek i rozpoczął stopniową odnowę poszczególnych części kompleksu.

Architektura

   Klasztor Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą miał formę założenia obronnego, jako iż otoczono go przekopem. Był także położony w strategicznie ważnym miejscu miasta, tuż u wylotu romańskiego Mostu Judyty, z którym klasztor sąsiadował od strony południowo – zachodniej. Konwent składał się z trapezowatego w planie dziedzińca, przyległego do rzeki, z trzech stron otoczonego murem, a z czwartej, południowej zamkniętego głównym skrzydłem. Drugi mniejszy budynek (prawdopodobnie browar) znajdował się po stronie północno – zachodniej. Na dziedzińcu funkcjonowały aż trzy studnie.
   Główny budynek miał formę wydłużonego prostokąta usytuowanego na linii wschód – zachód, którego wschodnią część stanowił bardzo krótki, trójnawowy kościół. Każda jego nawa składała się z dwóch przęseł sklepienia krzyżowo – żebrowego, prostokątnych w nawach bocznych, kwadratowych w nawie głównej. Po stronie wschodniej z bryły kościoła wystawało krótkie pięciobocznie zamknięte prezbiterium. Nie ma pewności czy kościół miał formę halową, czy bazyliki.
   Przebudowa z 1526 roku doprowadziła do powiększenia zabudowy gospodarczej, zajmującej wówczas już całą długość kurtyny północnej i wschodniej. Oprócz starszego browaru mieściła się tam piekarnia, stajnie i mieszkania dla służby. W południowo – wschodnim narożniku dziedzińca wzniesiono nieduży budynek wykorzystywany jako prywatne mieszkanie mistrza zakonu.

Stan obecny

   Zachowany do dzisiaj klasztor wraz z kościołem św. Franciszka w wyniku zniszczeń z okresu wojny trzydziestoletniej i późniejszych nowożytnych przekształceń całkowicie utracił pierwotne, średniowieczne cechy stylistyczne. Spośród nielicznych średniowieczne elementów odnaleźć można piwnicę i elementy detali architektonicznych: ostrołukowy portal, fragmenty służek, czy część schodów prowadzących niegdyś do romańskiego mostu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Strona internetowa hrady.cz, klášter křižovníků s červenou hvězdou s kostelem sv. Františka z Assisi.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Kostel sv. Františka.