Praha – klasztor św Agnieszki

Historia

   Klasztor został założony około 1231-1233 roku przez Agnieszkę Przemyślidkę, najmłodszą córkę czeskiego króla Przemysła Ottokara I. Już od najmłodszych lat Agnieszka wychowywana była w kobiecych konwentach, wpierw w śląskiej Trzebnicy, a następnie w Doksanach. W późniejszych okresie przez sześć lat mieszkała w klasztorze w Klosterneuburgu, gdy prowadzono negocjacje w sprawie jej małżeństwa z Henrykiem VII, synem cesarza Fryderyka II z rodu Staufów. Planowany związek nie doszedł jednak do skutku, gdyż Henryk VII ożenił się w 1225 roku z Małgorzatą Babenberg. Kolejne próby małżeństwa z cesarzem Fryderykiem II i angielskim królem Henrym III także się nie powiodły, w związku z czym Przemyślidka z własnej woli postanowiła wstąpić do klasztoru. Wybrała regułę św. Klary, żeńskiej odpowiedniczki św. Franciszka. Mniszki tego zakonu mieszkały w miastach, były oddane opiece nad chorymi i przestrzegały surowych zasad moralnej czystości oraz ubóstwa.
   Budowa klasztoru klarysek prowadzona była szybko i już w 1234 roku konsekrowano najstarszą zabudowę – kościół pod wezwaniem św. Franciszka i wschodnie skrzydło. Do konwentu przybyło wówczas pięć włoskich sióstr z Trydentu, a następnie dołączyło siedem kolejnych szlachetnie urodzonych dziewcząt z terenu Czech. Agnieszka przybyła do klasztoru 25 marca 1234 roku. W ciągu kolejnych czterech lat papież udzielił konwentowi szereg ważnych przywilejów.
   W następnym etapie budowy, około połowy XIII wieku, wzniesiono męską część klasztoru, usytuowaną na miejscu dawnego szpitala, kaplicę św. Barbary, krużganki wokół wirydarza klarysek oraz pozostałe pomieszczenia wymagane przez regułę zakonną np. refektarz w skrzydle zachodnim. W 1261 roku Agnieszka wraz ze swym synowcem, królem Przemysłem Ottokarem II,  ufundowała mauzoleum dla swego zmarłego brata, kościół św. Salvatora. Stał się on również miejscem przechowywania najcenniejszych relikwii królestwa, między innymi krzyża Przemysła Ottokara II.
   W 1277 roku Agnieszka przyjęła do klasztoru Kunegundę, córkę Przemysła Ottokara II, który zginął rok później w bitwie pod Suchymi Krutami. W 1282 roku zmarła fundatorka klasztoru, pozostawiając na jego czele Kunegundę. Po śmierci Agnieszki praski konwent klarysek nie był już tak ważny dla rodziny królewskiej. Wacław II dzień po koronacji założył klasztor cystersów w Zbrasławiu, który chciał uczynić nowym miejscem królewskich pochówków. Pozostawiło to klaryski poza głównym nurtem wydarzeń politycznych i kulturowych. Pewne ożywienie i dodatkowe prace budowlane przyniósł jedynie okres panowania Karola IV.
   Okres wojen husyckich, niszczycielski dla wielu czeskich klasztorów i kościołów, konwent klarysek przetrwał w relatywnie dobrym stanie, służąc jako zbrojownia i mennica. Zniszczeniu uległo jedynie wyposażenie ruchome, budynki natomiast ocalały. W połowie XVI wieku do opustoszałej żeńskiej części klasztoru przenieśli się dominikanie, których zabudowania zostały zrujnowane przez husytów. Na miejscu męskiej części klasztoru powstała natomiast z czasem nowa dzielnica mieszkalna zwana Na Františku.
   W XVII wieku, w ramach zmian religijnych klasztor został zwrócony franciszkanom, a konkretnie klaryskom z miejscowości Panenský Týnec. Sytuacja gospodarcza klasztoru była jednak fatalna, brakowało funduszy zwłaszcza na potrzebne remonty. Przed 1611 rokiem zaczęły spadać sklepienia kościoła św. Franciszka, który zaczął służyć jedynie do celów grzebalnych. W 1782 roku klasztor św. Agnieszki objęto reformą cesarza Józefa II; konwent rozwiązano, a budynki zostały sprzedane. Ich nowi właściciele przekształcili je w małe budynki mieszkalne, magazyny i warsztaty. Pierwsze prace badawcze i renowacyjne podjęto w drugiej połowie XIX wieku; trwały one do 1914 roku.

Architektura

   Klasztor św. Agnieszki składał się z dwóch części: żeńskiej, przeznaczonej dla klarysek oraz męskiej, usytuowanej po południowej stronie, przeznaczonej dla franciszkanów. Z powodu czasu powstania jest konglomeratem sztuki późnoromańskiej i gotyckiej. Na jego architekturę wpłynął zapewne również fakt pochodzenia fundatorki z rodziny królewskiej, która miała wystarczające środki finansowe i wpływy polityczne oraz możliwości poznania architektury poza granicami własnego kraju. W pierwszej fazie zbudowany został kościół św. Franciszka, położona na wschód od niego niewielka kaplica św. Michała oraz wschodnie skrzydło konwentu klarysek.
   Kościół św Franciszka został wzniesiony jako asymetryczna dwunawowa budowla halowa z trzema polami sklepienia krzyżowo  – żebrowego w każdej nawie: szerszej północnej i węższej południowej. Wzniesione nieco później prezbiterium było podłużną konstrukcją dostawioną do nawy północnej, zakończoną od wschodu trójbocznie i także zwieńczoną sklepieniami krzyżowymi. Jego żebra opadały do posadzki prostymi, zaokrąglonymi służkami z konsolami o roślinnych motywach. Oświetlenie zapewniały duże ostrołukowe okna z prostymi maswerkami, poniżej których umieszczono kilka zwieńczonych półokręgami nisz oraz zakończone trójliściami sedilia. Prezbiterium dostępne było tylko dla braci, dlatego połączono je z zabudową klasztorną po południowej stronie. Za panowania Karola IV drewnianą emporę w nawie kościoła, przeznaczoną dla klarysek (musiały być odseparowane od mężczyzn), zastąpiono kamienną, a na elewacji zachodniej zainstalowano profilowany portal. Empora zapewne połączona była z dormitorium klarysek, by ułatwić przemieszczanie, zwłaszcza na nocne, czy też poranne modły.
   W drugim etapie rozbudowy do północnej ściany prezbiterium kościoła św. Franciszka dostawiony został dwupiętrowy budynek mieszkalny z trzema polami sklepienia krzyżowo – żebrowego. Później służył on za kaplicę Panny Marii do której od północy dobudowano prywatną kaplicę Agnieszki Przemyślidki, z pomieszczeniami mieszkalnymi na piętrze. Pomieszczenia połączone były schodami umieszczonymi w grubości północnego muru obwodowego, z których poprzez zewnętrzny ganek można się było także dostać do wschodniego skrzydła klasztoru.
  
W 1261 roku do wschodniej ściany kaplicy Panny Marii dostawiono kościół św. Salwatora. Wzniesiono go jako jednonawową budowlę o trójbocznym zakończeniu, wyróżniającą się wysoką jakością detalu architektonicznego. Jego sklepienia krzyżowo – żebrowe oraz wschodnie zamknięcie było dziełem francuskiego mistrza o nieznanym imieniu. Pod posadzką znalazła się sklepiona kolebką krypta, dostępna przez schody umieszczone w grubości muru południowego. Od kaplica Panny Marii kościół oddzielił łuk tęczowy, oparty na dwóch konsolach ozdobionych głowami pięciu byłych czeskich władców i ich żon. W XIV wieku wnętrza kościoła pokryły ścienne polichromie.
   Skrzydło wschodnie konwentu klarysek było najdłuższym ciągiem zabudowy kompleksu klasztornego. W przeciwieństwie do zbudowanego z kamienia kościoła, zostało wzniesione z cegły. W południowej części mieścił się w nim kapitularz, a w północnej skryptorium, spiżarnie oraz latryny w przyziemiu oraz wspólne dla wszystkich mniszek pomieszczenie sypialne – dormitorium na piętrze. Sala kapitularza, główne, reprezentacyjne pomieszczenie klasztoru, otrzymała kwadratowy kształt i nietypowo jak na tego typu pomieszczenia, płaski drewniany strop. Otwarto go na krużganek trzema ostrołukowymi oknami i portalem o zwieńczeniu w formie trójliścia, który podobno symbolizował Trójcę Świętą. Obszerne pomieszczenie skryptorium przedzielone było dwoma półkolistymi arkadami opartymi na kolistym filarze, który dźwigał płaski, drewniany strop. W północnej ścianie skryptorium znajdował się duży półkolisty portal prowadzący do dalszych pomieszczeń, a po stronie południowej schody umożliwiały dostanie się na piętro. Po stronie zachodniej znajdował się kwadratowy w planie wirydarz klarysek, otoczony czterema ramieniami krużganków, z których każde miało po sześć pół sklepiania krzyżowo – żebrowego (w tym dwa narożne współdzielone z sąsiednimi ramionami). Krużganki umożliwiały komunikację pomiędzy wszystkimi skrzydłami konwentu klarysek, łącząc skrzydło wschodnie z północnym i zachodnim, gdzie mieścił się sąsiadujący z kuchnią refektarz. W XIV wieku w okresie panowania Karola IV przesklepiono dormitorium, a okna wychodzące na zewnętrzną stronę skrzydła wschodniego obniżono i zwieńczono gotyckimi trójliściami.
   Z południową ścianą kościoła św. Franciszka graniczyła kaplica św. Barbary, połączona z kaplicą pogrzebową klarysek. Była to niewielka budowla, zwieńczona w XIV wieku sklepieniem gwiaździstym opartym na dwóch filarach. Południowo – wschodnią część kompleksu zajmował wirydarz oraz zabudowa klasztorna męskiej części konwentu.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie zachowała się większość żeńskiej części klasztoru ze skrzydłem zachodnim, wschodnim, kościołem św. Franciszka i św. Salwatora, kaplicą św. Michała, kaplicą Panny Marii oraz z przepięknymi krużgankami. Przepadła natomiast męska, południowa część klasztoru, choć niektóre fragmenty jej budynków mogą być nadal ukryte w masie wyrosłych na ich miejscu kamienic.
   Od 1978 roku klasztor jest narodowym zabytkiem kultury pod patronatem Galerii Narodowej. Obecnie znajduje się w nim stała wystawa sztuki średniowiecznej w Czechach i Europie Środkowej. Klasztor i przyległe pomieszczenia służą także do krótkoterminowych wystaw.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Klášter klarisek a minoritů na Františku.
Strona internetowa wikipedia.org, Anežský klášter.