Praha – klasztor św Agnieszki

Historia

   Klasztor został założony około 1231-1233 roku przez Agnieszkę Przemyślidkę, najmłodszą córkę czeskiego króla Przemysła Ottokara I, jako jedna z pierwszych gotyckich budowli w Pradze i pierwszy zaalpejski konwent klarysek. Już od najmłodszych lat Agnieszka wychowywana była w kobiecych konwentach, wpierw w śląskiej Trzebnicy, a następnie w Doksanach. W późniejszych okresie przez sześć lat mieszkała w klasztorze w Klosterneuburgu, gdy prowadzono negocjacje w sprawie jej małżeństwa z Henrykiem VII, synem cesarza Fryderyka II z rodu Staufów. Planowany związek nie doszedł jednak do skutku, gdyż Henryk VII ożenił się w 1225 roku z Małgorzatą Babenberg. Kolejne próby małżeństwa z cesarzem Fryderykiem II i angielskim królem Henrym III także się nie powiodły, w związku z czym Przemyślidka z własnej woli postanowiła wstąpić do klasztoru. Wybrała regułę św. Klary, żeńskiej odpowiedniczki św. Franciszka. Mniszki tego zakonu mieszkały w miastach, były oddane opiece nad chorymi i przestrzegały surowych zasad moralnej czystości oraz ubóstwa.
   Budowa klasztoru klarysek prowadzona była szybko i już w 1234 roku konsekrowano najstarszą zabudowę – kościół pod wezwaniem św. Franciszka i wschodnie skrzydło klauzury. Do konwentu dotarło wówczas pięć włoskich sióstr z Trydentu, a następnie dołączyło siedem kolejnych szlachetnie urodzonych dziewcząt z terenu Czech. Agnieszka przybyła do klasztoru 25 marca 1234 roku, a w ciągu kolejnych czterech lat papież udzielił konwentowi szereg ważnych przywilejów oraz ustanowił odpusty dla wszystkich wiernych z Czech i Polski, którzy przybędą w dniu wyświęcenia do kościoła św. Franciszka. Klasztorowi sprzyjał także król Wacław I obejmując go swą ochroną i przekazując mniszkom szpital św. Franciszka (w którego kościele został pochowany w 1253 roku). Donację tą potwierdził papież Grzegorz IX w 1235 roku. Dwa lata później Agnieszka zwróciła się do niego o zmianę reguły zakonnej. Wkrótce dostała ona zgodę na przyjęcie zasad kanoników św. Augustyna, dzięki czemu w niedługim czasie powstał jedyny czeski zakon zwany krzyżowcami z czerwoną gwiazdą. W 1238 roku przeniesiono jego członków do kościoła św. Piotra na Poříčí, a następnie do komandorii przy moście Judyty. Męską część klasztoru wraz ze szpitalem przejęli wówczas minoryci, podczas gdy w żeńskiej nadal przebywały klaryski.
   W następnym etapie budowy, około połowy XIII wieku, wzniesiono męską część klasztoru, usytuowaną na miejscu dawnego szpitala, kaplicę św. Barbary, krużganki wokół wirydarza klarysek oraz pozostałe pomieszczenia wymagane przez regułę zakonną, umieszczone w nowym skrzydle zachodnim. W 1261 roku Agnieszka wraz ze swym synowcem, królem Przemysłem Ottokarem II,  ufundowała mauzoleum dla swego zmarłego brata, kościół św. Salvatora. Stał się on również miejscem przechowywania najcenniejszych relikwii królestwa, między innymi krzyża Przemysła Ottokara II.
   W 1277 roku Agnieszka przyjęła do klasztoru Kunegundę, córkę Przemysła Ottokara II, który zginął rok później w bitwie pod Suchymi Krutami. W 1282 roku zmarła sama fundatorka klasztoru, pozostawiając na jego czele Kunegundę. Po śmierci Agnieszki, która została pochowana w klasztornej kaplicy Panny Marii, praski konwent klarysek nie był już tak ważny dla rodziny królewskiej. Wacław II dzień po koronacji założył klasztor cystersów w Zbrasławiu, który chciał uczynić nowym miejscem królewskich pochówków. Pozostawiło to klaryski poza głównym nurtem wydarzeń politycznych i kulturowych. Pewne ożywienie i dodatkowe prace budowlane przyniósł jedynie okres panowania Karola IV. W drugiej połowie XIV wieku doszło do przebudowy części żeńskiej klasztoru oraz do ukończenia budowy części męskiej. Około 1370-1380 roku wstawiono piętro nad krużgankiem klarysek, zasklepiono dormitorium i pokryto ściany klasztoru barwnymi polichromiami.
   Okres wojen husyckich, niszczycielski dla wielu czeskich klasztorów i kościołów, konwent klarysek przetrwał w relatywnie dobrym stanie, służąc jako zbrojownia i mennica. Zniszczeniu uległo jedynie wyposażenie ruchome, budynki natomiast ocalały. W połowie XVI wieku do opustoszałej żeńskiej części klasztoru przenieśli się dominikanie, których zabudowania zostały zrujnowane przez husytów. Na miejscu sprzedanej męskiej części klasztoru powstała natomiast z czasem nowa dzielnica mieszkalna zwana Na Františku.
   W pierwszej połowie XVII wieku, w ramach zmian religijnych po upadku powstania narodowego klasztor został zwrócony franciszkanom, a konkretnie klaryskom z miejscowości Panenský Týnec. Sytuacja gospodarcza klasztoru była jednak fatalna, brakowało funduszy zwłaszcza na potrzebne remonty. Przed 1611 rokiem zaczęły spadać sklepienia kościoła św. Franciszka, który zaczął służyć jedynie do celów grzebalnych. W 1689 roku spłonęła kaplica św. Barbary, odbudowana na początku XVIII wieku w stylistyce barokowej. W 1782 roku klasztor św. Agnieszki objęto reformą cesarza Józefa II; konwent rozwiązano, a budynki zostały sprzedane. Ich nowi właściciele przekształcili je w małe budynki mieszkalne, magazyny i warsztaty. Pierwsze prace badawcze i renowacyjne podjęto w drugiej połowie XIX wieku; trwały one do 1914 roku.

Architektura

   Klasztor św. Agnieszki usytuowany został na lewym brzegu Wełtawy, na skraju Starego Miasta praskiego, w pobliżu rzeki i północnego fragmentu miejskich murów obronnych. Składał się z dwóch części: większej żeńskiej, przeznaczonej dla klarysek oraz nieco skromniejszej męskiej, usytuowanej po południowej stronie, przeznaczonej dla franciszkanów. Z powodu czasu powstania stał się konglomeratem sztuki późnoromańskiej i wczesnogotyckiej. Na jego architekturę wpłynął zapewne również fakt pochodzenia fundatorki z rodziny królewskiej, która miała wystarczające środki finansowe i wpływy polityczne oraz możliwości poznania architektury poza granicami własnego kraju. W pierwszej fazie zbudowany został kościół św. Franciszka, położona na wschód od niego niewielka kaplica św. Michała oraz usytuowane na północ od kościoła wschodnie skrzydło konwentu klarysek. Całość otoczona została wysokim kamiennym murem, rozdzielającym także klaryski od franciszkanów. Wejście w obręb klasztoru usytuowano po stronie zachodniej w piętrowym, prostokątnym budynku bramnym, którego dwuprzęsłowy parter zwieńczono sklepieniem. Od południa i wschodu sąsiadował z nim sklepiony kolebką korytarz.
   Kościół św Franciszka został wzniesiony w latach 1231-1234 jako asymetryczna dwunawowa budowla halowa z trzema przęsłami sklepienia krzyżowo  – żebrowego w każdej nawie: szerszej północnej i węższej południowej. Sklepienia wyrastały z obłych służek oraz z dwóch filarów rozdzielających nawy. W zachodniej części nawy umieszczona została empora mniszek, połączona portalem na piętrze północnej ściany z dormitorium klarysek, by ułatwić przemieszczanie, zwłaszcza na nocne, czy też poranne modły. Każda z naw dostępna była przez półokrągły portal przepruty w ścianie zachodniej. Wzniesione około 1238-1245 roku prezbiterium było podłużną konstrukcją dostawioną do nawy północnej, zakończoną od wschodu trójbocznie, pozbawioną zewnętrznych przypór i zwieńczoną sklepieniami krzyżowymi osadzonymi we dwóch prostokątnych przęsłach. Ich żebra opadały do posadzki prostymi, zaokrąglonymi służkami z konsolami kielichowatymi o roślinnych motywach. Oświetlenie zapewniały duże ostrołukowe, dwudzielne okna z prostymi maswerkami tworzącymi górne okulusy, poniżej których w ścianach umieszczono kilka zwieńczonych półokręgami nisz oraz zakończone trójliściami sedilia. Prezbiterium dostępne było tylko dla braci, dlatego połączono je z zabudową klasztorną bogato profilowanym portalem z około 1380 roku po południowej stronie. Za panowania Karola IV drewnianą emporę w nawie kościoła, przeznaczoną dla klarysek, które musiały być odseparowane od mężczyzn, zastąpiono kamienną emporą, przedłużoną ku wschodowi. Około 1380 roku przepruto także okno w zachodniej elewacji nawy głównej, a południową ścianę nawy bocznej otwarto dwoma ostrołukowymi arkadami na kaplicę pogrzebową i kaplicę św. Barbary.
   W drugim etapie rozbudowy do północnej ściany prezbiterium kościoła św. Franciszka dostawiony został dwupiętrowy budynek mieszkalny, zwieńczony około 1250 roku trzema przęsłami sklepienia krzyżowo – żebrowego. Jego masywne żebra osadzono na nadwieszane konsole pośrodku ścian wzdłużnych oraz na sięgające posadzki służki w narożnikach. Później budynek służył za kaplicę Panny Marii, do której od północy dostawiona była prywatna kaplica Agnieszki Przemyślidki z komnatą mieszkalną na piętrze. Oba pomieszczenia połączone były schodami umieszczonymi w grubości północnego muru obwodowego, z których poprzez zewnętrzny, drewniany, nadwieszany ganek po stronie zachodniej można się było także dostać do wschodniego skrzydła klasztoru. Przyziemie zwieńczono ceglanym sklepieniem krzyżowym, podobnie jak pojedyncze przęsło na piętrze.
  
W 1261 roku do wschodniej ściany kaplicy Panny Marii dostawiono kościół św. Salwatora. Wzniesiono go jako jednonawową, dwuprzęsłową budowlę o trójbocznym zakończeniu, wyróżniającą się wysoką jakością detalu architektonicznego. Jego sklepienia krzyżowe oraz wschodnie zamknięcie z żebrami opadającymi poprzez służki aż do posadzki, było dziełem francuskiego mistrza o nieznanym imieniu. Opracował on między innymi kapitele służek, które otrzymały realistycznie wyrzeźbione motywy roślinne. Pod posadzką kościoła znalazła się sklepiona kolebką krypta, dostępna przez schody umieszczone w grubości muru południowego. Od kaplicy Panny Marii kościół oddzielił łuk tęczowy, oparty na dwóch konsolach ozdobionych głowami pięciu byłych czeskich władców i ich żon. Zewnętrzne elewacje kościoła wzmocniono przyporami, pomiędzy którymi przepruto wysokie ostrołukowe okna z maswerkiem, dzielącym je na dwie równe części zwieńczone tróliściami i górny otwór o kształcie pięcioliścia (we wschodnim zamknięciu) lub gwiazdy ( w ścianach bocznych). W drugiej połowie XIV wieku wnętrza kościoła pokryły ścienne polichromie.
   Skrzydło wschodnie konwentu klarysek było najdłuższym ciągiem zabudowy kompleksu klasztornego. W przeciwieństwie do zbudowanego z kamienia kościoła, zostało wzniesione z cegły. W południowej części mieścił się w nim kapitularz, a w północnej skryptorium (pierwotnie służące jako refektarz), spiżarnie i latryny w przyziemiu oraz wspólne dla wszystkich mniszek pomieszczenie sypialne – dormitorium na piętrze. Sala kapitularza, główne, reprezentacyjne pomieszczenie klasztoru służące do codziennych zebrań i narad konwentu, otrzymało kwadratowy kształt i nietypowo jak na tego typu pomieszczenia, płaski drewniany strop. Otwarto go na krużganek trzema ostrołukowymi oknami i portalem o zwieńczeniu w formie trójliścia (który podobno symbolizował Trójcę Świętą), umieszczonym w ostrołukowej niszy wypełnionej masywnym wałkiem. Z kapitularza dostać się można było do ciasnego karceru, usytuowanego pod schodami prowadzącymi z krużganka na piętro. Tak bliskie umieszczenie celi miało związek z przeprowadzanymi w kapitularzu sądami nad występnymi mniszkami. Obszerne pomieszczenie skryptorium, zajmującego środkową część wschodniego skrzydła, przedzielone było dwoma półkolistymi arkadami opartymi na cylindrycznym filarze, który dźwigał płaski, drewniany strop. W północnej ścianie skryptorium znajdował się duży półkolisty portal prowadzący do dalszych, gospodarczych pomieszczeń, a w ścianie zachodniej portal łączący się z krużgankiem. Ciekawostką były liczne, niewielkie, ostrołukowe wnęki porozmieszczane w ścianach obwodowych północnej części pomieszczenia. Pierwotnie w północno – zachodnim narożniku znajdowały się jeszcze kręcone schody prowadzące na piętro do dormitorium.
  
Po zachodniej stronie najstarszego skrzydła znajdował się kwadratowy w planie wirydarz klarysek, otoczony czterema ramionami krużganków, z których każde miało po sześć przęseł sklepiania krzyżowo – żebrowego (w każdym dwa narożne współdzielone z sąsiednimi ramionami). Masywne żebra sklepień opadały po stronie wirydarza w wiązki służek osadzone na cokołach, natomiast po stronie zabudowań utrzymywane były przez przyścienne konsole. Dopływ światła zapewniały natomiast dwudzielne ostrołukowe okna i przeprute ponad nimi okulusy z czwórlistnymi maswerkami. Krużganki umożliwiały komunikację pomiędzy wszystkimi skrzydłami konwentu klarysek, łącząc skrzydło wschodnie z północnym i zachodnim. W tym ostatnim mieścił się między innymi sąsiadujący z kuchnią refektarz. Była to okazała sala przykryta płaskim stropem podpartym pojedynczym, drewnianym słupem. Kwadratowe pomieszczenie kuchni, zapewne z powodu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, zwieńczono kamiennym sklepieniem, którego osiem żeber utworzyło pośrodku obręcz stanowiącą ujście komina pieca.
   W drugiej połowie XIV wieku w okresie panowania Karola IV przesklepiono dormitorium, a okna wychodzące na zewnętrzną stronę skrzydła wschodniego obniżono i zwieńczono gotyckimi trójliściami. Podwyższono wówczas także krużganki dodając ponad nimi drugą kondygnację, przy czym po stronie południowej przystawiona została wieżowa kaplica oświetlana szerokimi oknami.
   Z południową ścianą kościoła św. Franciszka graniczyła kaplica św. Barbary, połączona z kaplicą pogrzebową klarysek. W połowie XIII wieku była to niewielka budowla, zwieńczona sklepieniem krzyżowo – żebrowym, a od XIV wieku sklepieniem gwiaździstym opartym na dwóch filarach. Podzielono ją wówczas na dwie nawy, dostępne wspomnianą wcześniej arkadą z nawy kościoła św. Franciszka.
   Południowo – wschodnią część kompleksu zajmował wirydarz oraz zabudowa klasztorna męskiej części konwentu, wzniesiona na miejscu starszego szpitala. Składała się ona z wschodniego skrzydła klauzury oraz ze skrzydła zachodniego, które sąsiadowało z kaplicą św. Barbary. Wschodnia część prawdopodobnie mieściła kapitularz i fraternię, oba dostępne portalami z krużganka. Ten ostatni posiadał po sześć sklepionych przęseł w każdym ramieniu, był jednak mniejszy od krużganka klarysek.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie zachowała się większość żeńskiej części klasztoru ze skrzydłem zachodnim, wschodnim, kościołem św. Franciszka i św. Salwatora, kaplicą św. Michała, kaplicą Panny Marii oraz z przepięknymi krużgankami. Przepadła natomiast męska, południowa część klasztoru, choć niektóre fragmenty jej budynków mogą być nadal ukryte w masie wyrosłych na ich miejscu kamienic.
   Od 1978 roku klasztor jest narodowym zabytkiem kultury pod patronatem Galerii Narodowej. Obecnie znajduje się w nim stała wystawa sztuki średniowiecznej w Czechach i Europie Środkowej. Klasztor i przyległe pomieszczenia służą także do krótkoterminowych wystaw.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Strona internetowa praha-archeologicka.cz, Klášter klarisek a minoritů na Františku.
Strona internetowa wikipedia.org, Anežský klášter.