Praha – klasztor franciszkański

Historia

   Franciszkanie przybyli do Pragi krótko po założeniu zakonu, około 1232 roku i ulokowani zostali w zabudowaniach (być może dawnym dworze) przy niewielkim kościele św. Jakuba. Nietypowe dla zakonów żebraczych poświecenie kościoła świętemu Jakubowi Apostołowi świadczy, iż musiał on już funkcjonować wcześniej, natomiast franciszkanie po przybyciu wznieśli nową świątynię, konsekrowaną w 1244 roku. Nic nie wiadomo o jej wyglądzie, nie ma nawet pewności czy stała na miejscu późniejszego kościoła klasztornego.
   Nowy, gotycki kościół franciszkanie zaczęli budować po pożarze Starego Miasta praskiego z 1291 roku, przy czym jak wskazuje niesymetryczny stosunek jego prezbiterium do korpusu nawowego, budowę przeprowadzać musiano w dwóch głównych etapach. Prezbiterium oraz część zabudowań klauzury wzniesiono do około 1323 roku, kiedy to ukończona miała być również kaplica św. Anny. Korpus nawowy wybudowany miał zostać do 1374 roku, kiedy to nastąpiła jego konsekracja, natomiast prace nad dokończeniem zabudowań klasztornych ciągnęły się jeszcze przez parędziesiąt lat.
   W pierwszej połowie XV wieku praski klasztor franciszkanów jako jeden z nielicznych uchroniony został przed zniszczeniem z rąk husytów. Dzięki temu po zakończeniu konfliktu zakonnicy mogli w 1437 roku powrócić do swych zabudowań, choć długo borykali się z problemami finansowymi. Dopiero pod koniec XVI wieku kościół zaopatrzono w nowe wyposażenie (15 ołtarzy) i pokryto jego sklepienia malowidłami ze znakami herbowymi.
   Sytuacja konwentu polepszyła się po upadku powstania antyhabsburskiego w pierwszej połowie XVII wieku, kiedy to ofensywę wzmogła katolicka kontrreformacja, choć duże zniszczenia w 1689 roku poczynił pożar. Zwaleniu uległ  wówczas szczyt zachodni kościoła, jego sklepienia i przepadło całe wyposażenie. Wymusiło to gruntowną renowację i odbudowę, poprowadzoną przez Jana Pannetiusa w stylistyce barokowej. Prace przy kościele ukończono do 1702 roku, natomiast w latach 1736-1739 przekształcono zabudowania klauzury. W ich efekcie klasztor prawie całkowicie zatracił swój gotycki charakter.

Architektura

   Klasztor franciszkański usytuowany został we wschodniej części Starego Miasta Praskiego, w niedużej odległości od położnej na wschód od niego komandorii krzyżackiej i miejskich obwarowań. Od końca XIV wieku głównym elementem kompleksu był trójnawowy kościół z bardzo długim, sześcioprzęsłowym prezbiterium, zakończonym na wschodzie wielobokiem. Oba elementy, prezbiterium i korpus nawowy przylegały do siebie pod kątem, z odchyleniem korpusu ku północy. Mogło to wynikać z dwufazowości budowy kościoła lub konieczności zmieszczenia budowli w ciasnej zabudowie miejskiej. Przy prezbiterium umieszczono wysoką czworoboczną wieżę, wzniesioną na wzór włoskich kampanili, a kolejną wieżę usytuowano w południowej części fasady zachodniej kościoła, mimo iż było to jawnym złamaniem zakonnej reguły o konieczności budowy skromnych i bezwieżowych świątyń.
   Zabudowania klauzury znajdowały się po północnej stronie kościoła, z którym zamykały czworoboczny wirydarz na wysokości korpusu nawowego. Dziedziniec ten przeznaczony był do wypoczynku i uprawy ziół oraz warzyw, a otaczały go sklepione krzyżowo krużganki. Ich najbardziej nietypową częścią był fragment zachodni uformowany w dwie nawy. W klasztorach zdarzały się co prawda dwunawowe krużganki (np. Kamieniec Ząbkowicki), lecz przyległy one wówczas do kościoła, gdzie uznawane były za strefę duchową. Tam odbywały się spotkania wspólnoty i wieczorne czytania modlitw, mogła być tam również przeprowadzana cotygodniowa ceremonia mandatum, w trakcie której mnisi na znak pokory obmywali sobie nawzajem stopy. Powiększenie krużganka w praskim konwencie po zachodniej stronie  tłumaczyć można by brakiem miejsca z pozostałych stron, z tego też powodu jego elewacja zachodnia została nieco zakrzywiona.
   Najważniejszym skrzydłem klauzury prawdopodobnie była część wschodnia w której mieściła się kaplica św. Anny z wielobocznym zamknięciem wystającym poza obrys murów i kapitularz, czyli miejsce codziennych zgromadzeń konwentu, na których pod przewodnictwem opata debatowano nad najważniejszymi sprawami klasztoru. W skrzydle północnym znajdował się refektarz oraz zapewne blisko niego kuchnia. Od zabudowań klauzury nietypowo oddalona była kwadratowa w planie zakrystia, usytuowana przy północno – wschodniej części prezbiterium kościoła, zwieńczona czterema przęsłami sklepienia krzyżowo – żebrowego podtrzymywanego przez środkowy filar. Ponadto źródła pisemne wspominają o funkcjonowaniu przy klasztorze końskiego młyna i ogrodu.

Stan obecny

   Kościół i klasztor franciszkański na skutek prac z XVII i XVIII prawie całkowicie zatraciły pierwotne, średniowieczne cechy stylistyczne. Gotycki charakter zachowały jedynie krużganki, a zwłaszcza ich zachodnia dwunawowa część ze sklepieniami krzyżowymi i żebrami opadającymi na pięć kolistych w przekroju filarów. Pozostałe oryginalne mury, zwłaszcza prezbiterium kościoła i kaplica św. Anny, ukryte są pod nowożytnymi elewacjami. Obecnie pomieszczenia dawnego klasztoru wynajmowane są na imprezy okolicznościowe, konferencje, przyjęcia itp.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.