Praha – klasztor Emaus (Na Slovanech)

Historia

   Klasztor benedyktynów liturgii słowiańskiej został założony w 1347 roku z inicjatywy cesarza Karola IV w związku z planowanym rozpoczęciem budowy Nowego Miasta praskiego. Nie mniej ważną przyczyną była również próba przywrócenia słowiańskiej edukacji kościelnej w Czechach, sprowadzenie mnichów władających językiem zrozumiałym przez wiernych oraz wysiłki cesarza na rzecz usunięcia schizmy między Kościołem Zachodnim a chrześcijanami ze Wschodu. Dlatego do nowego konwentu przybyli mnisi z chorwackiego klasztoru w Tkon na wyspie Pašman, zaznajomieni z głagolicą i obrządkiem wschodnim.
  
Prace budowlane postępowały relatywnie szybko i już w 1372 roku kościół konwentu został konsekrowany pod wezwaniem św. Hieronima, Cyryla i Metodego. Klasztor zwany był także Emaus, zgodnie z rozdziałem Ewangelii który odczytano w dniu święceń, opisującym spotkanie Jezusa Chrystusa z uczniami w osadzie Emaus. Nazwy tej jednak nie używano w średniowieczu. Klasztor cieszył się wsparciem Karola IV i szybko stał się ważną instytucją kulturalną, słynną zwłaszcza ze swego skryptorium. Bardzo popularna była także miejscowa szkoła.
   Podczas wojen husyckich klasztor jako jeden z nielicznych uniknął zniszczenia i przejęty przez utrakwistów funkcjonował nieprzerwanie aż do 1589 roku. W tym czasie w klasztorze pracował angielski teolog husycki Peter Payne i brat Řehoř, późniejszy założyciel wspólnoty tzw. Braci Czeskich. Pomimo tego okres husytyzmu był jednak czasem upadku. Klasztor funkcjonował bardziej jak noclegownia, w której mieszkali husyccy myśliciele. Wspólnota klasztorna stopniowo zanikała. Ostatni z opatów, a jednocześnie rektor uniwersytetu praskiego, Matouš Benešovský, zwany Philonomus, poślubił córkę karczmarza i otworzył w klasztorze prywatną karczmę. Następnie w ogrodzie klasztornym ustawił dla swoich gości strzelnicę. W 1592 roku opatem został Pavel Paminodas Horský, który zdając sobie sprawę z postępującego upadku, zaczął odbudowywać katolicką wspólnotę benedyktyńską. Ostatecznie na początku XVII wieku klasztor ponownie stał się konwentem katolickim.
   W 1611 roku Emaus został splądrowany przez miejski motłoch, podczas najazdu wojsk pasawskich, będącego efektem wewnętrznych sporów w rodzie Habsburgów. W 1636 roku do klasztoru przybyli nowi mnisi, sprowadzeni przez cesarza Ferdynanda III z hiszpańskiego Montserrat, a zakonnicy z Emaus otrzymali w zamian kościół św. Mikołaja na Starym Mieście. Nowi właściciele w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku dokonali licznych nowożytnych modyfikacji budowlanych, między innymi wznosząc dwie wieże zachodnie i podwyższając zabudowania klasztorne o dodatkowe piętro. W latach 1766 – 1769 budynki klasztorne otrzymały późnobarokowe elewacje. Po reformach cesarza Józefa klasztor stał się bardzo ubogi, a w XIX wieku groziło mu nawet wyludnienie, ponieważ nie zgłaszali się nowicjusze. Sytuacja zmieniła się po 1880 roku, kiedy to do Emaus przybyli niemieccy mnisi z Beuron. Do 1890 roku przeprowadzili gruntowną regotyzację całego obiektu, zgodnie z zasadami które podkreślały prostotę i surowość. Niemiecki konwent w 1919 roku został tymczasowo wydalony z Czechosłowacji, lecz rok później powrócili i rozpoczęli kolejną przebudowę zabudowań klasztornych. W 1945 roku Emaus został uszkodzony podczas nalotów bombowych, zniszczeniu uległy między innymi obie barokowe wieże. Niestety powojenną odbudowę przeprowadzono w duchu modernizmu.

Architektura

   Klasztor zbudowano na skalistym, nadrzecznym wzgórzu w pobliżu dawnego kościoła parafialnego św. Kosmy i Damiana. Jego północną część zajmował trójnawowy, halowy kościół, siedmioprzęsłowy, bez wydzielonego z bryły zewnętrznej prezbiterium, zakończony od wschodu na wysokości nawy głównej pięcioboczną apsydą, oraz dwoma mniejszymi gotyckimi apsydami na przedłużeniu naw bocznych. Fasada zachodnia zakończona była prostą ścianą, przeprutą trzema oknami i portalem wejściowym. Wszystkie elewacje zewnętrzne kościoła poza południową (przylegającą do krużganków) wzmocniono licznymi przyporami. Wewnątrz kościół zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi.
   Na południe od kościoła trzy skrzydła budynków zamknęły kwadratowy, otoczony krużgankami wirydarz. Krużganki umożliwiały komunikację pomiędzy wszystkimi częściami klasztoru. Ich 22 przęsła zostały zwieńczone krzyżowymi sklepieniami z żebrami spływającymi na przyścienne konsole i spiętymi dużymi, cylindrycznymi zwornikami. Spory dopływ światła zapewniały duże, ostrołukowe okna z bogatą dekoracją maswerkową. Dzięki temu dobrze widoczne były powstałe w
latach 60-tych XIV wieku ścienne malowidła, zdobiące każde przęsło krużganków. Był to cykl 85 obrazów z nawiązaniami do Starego (część dolna) i Nowego Testamentu (część górna), autorstwa Mikołaja Wurmsera ze Strasburga i mistrza Oswalda (znanych z prac na zamku Karlštejn) oraz trzeciego nieznanego z imienia mistrza pracującego także przy kaplicy św. Wacława w katedrze św. Wita.
   Spośród zabudowań klasztornych największe i najszersze było skrzydło południowe, mieszczące między innymi refektarz. Prawdopodobnie wzorem innym klauzur sąsiadował on z kuchnią po jednej stronie oraz z kalefaktorium po drugiej. Skrzydło południowe, podobnie jak zachodnie było jednokondygnacyjne, natomiast wschodnie posiadało górne piętro ponad przyziemiem, mieszczące dormitorium mnichów. Parter skrzydła wschodniego początkowo nietypowo mieścił jedną dużą salę o siedmiu przęsłach, przykrytą sklepieniami krzyżowo – żebrowymi i dostępną przez okazały, ozdobiony freskami portal na osi ściany zachodniej. Pośród zdobień portalu znajdował się między innymi czeski lew oraz rzymski orzeł. Jeszcze w trakcie budowy klasztoru został on zamurowany, a okazałą salę podzielono ścianką działową na dwa mniejsze pomieszczenia: północne o czterech przęsłach stało się zakrystią i cesarską kaplicą, a południowe o trzech przęsłach kapitularzem. Dodatkowo pomiędzy kościołem a skrzydłem wschodnim wstawiono kręconą klatkę schodową prowadzącą na piętro, do oświetlanego małymi okienkami dormitorium. Było ono także połączone bezpośrednio z kościołem klasztornym za pomocą małego portalu, który wiódł na emporę.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych z pierwotnej zabudowy zachował się kościół klasztorny Panny Marie na Slovanech, niestety z zewnątrz przykryty fatalną modernistyczną konstrukcją. Najcenniejszym zabytkiem Emaus pozostają gotyckie krużganki z zachowanymi sporymi fragmentami XIV-wiecznych polichromii, sklepieniami i maswerkami okiennymi. Klasztor udostępniony jest do zwiedzania w okresie listopad – kwiecień od godziny 11.00 do 16.00 oraz maj – październik od godziny 11.00 do 17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Emauzský klášter.

Strona internetowa web.archive.org, Klaster Na Slovanech.