Praha – klasztor Emaus (Na Slovanech)

Historia

   Klasztor benedyktynów liturgii słowiańskiej został założony w 1347 roku z inicjatywy cesarza Karola IV w związku z planowanym rozpoczęciem budowy Nowego Miasta praskiego. Nie mniej ważną przyczyną była również próba przywrócenia słowiańskiej edukacji kościelnej w Czechach oraz wysiłki cesarza na rzecz usunięcia schizmy między Kościołem Zachodnim a chrześcijańskimi ze Wschodu. Dlatego do nowego konwentu przybyli mnisi z chorwackiego klasztoru w Tkon na wyspie Pašman, zaznajomieni z głagolicą i obrządkiem wschodnim.
  
Prace budowlane postępowały relatywnie szybko i już w 1372 roku kościół konwentu został konsekrowany. Otrzymał nazwę Emaus, zgodnie z rozdziałem Ewangelii opisującym spotkanie Jezusa Chrystusa z uczniami w Emaus, który odczytano w dniu święceń. Klasztor cieszył się wsparciem Karola IV i szybko stał się ważną instytucją kulturalną, słynną zwłaszcza ze swego skryptorium. Bardzo popularna była także miejscowa szkoła.
   Podczas wojen husyckich klasztor jako jeden z nielicznych uniknął zniszczenia i przejęty przez utrakwistów funkcjonował nieprzerwanie aż do 1589 roku. W tym czasie w klasztorze pracował angielski teolog husycki Peter Payne i brat Řehoř, późniejszy założyciel wspólnoty tzw. Braci Czeskich. Pomimo tego okres husytyzmu był jednak czasem upadku. Klasztor funkcjonował bardziej jak noclegownia, w której mieszkali husyccy myśliciele. Wspólnota klasztorna stopniowo zanikała. Ostatni z opatów, a jednocześnie rektor uniwersytetu praskiego, Matouš Benešovský, zwany Philonomus, poślubił córkę karczmarza i otworzył w klasztorze prywatną karczmę. Następnie w ogrodzie klasztornym ustawił dla swoich gości strzelnicę. W 1592 roku opatem został Pavel Paminodas Horský, który zdając sobie sprawę z postępującego upadku, zaczął odbudowywać katolicką wspólnotę benedyktyńską. Ostatecznie na początku XVII wieku klasztor ponownie stał się konwentem katolickim.
   W 1611 roku Emaus został splądrowany przez miejski motłoch, podczas najazdu wojsk pasawskich, będącego efektem wewnętrznych sporów w rodzie Habsburgów. W 1636 roku do klasztoru przybyli nowi mnisi, sprowadzeni przez cesarza Ferdynanda III z hiszpańskiego Montserrat, a zakonnicy z Emaus otrzymali w zamian kościół św. Mikołaja na Starym Mieście. Nowi właściciele w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku dokonali licznych nowożytnych modyfikacji budowlanych, między innymi wznosząc dwie wieże zachodnie i podwyższając zabudowania klasztorne o dodatkowe piętro. W latach 1766 – 1769 budynki klasztorne otrzymały późnobarokowe elewacje. Po reformach cesarza Józefa klasztor stał się bardzo ubogi, a w XIX wieku groziło mu nawet wyludnienie, ponieważ nie zgłaszali się nowicjusze. Sytuacja zmieniła się po 1880 roku, kiedy to do Emaus przybyli niemieccy mnisi z Beuron. Do 1890 roku przeprowadzili gruntowną regotyzację całego obiektu, zgodnie z zasadami które podkreślały prostotę i surowość. Niemiecki konwent w 1919 roku został tymczasowo wydalony z Czechosłowacji, lecz rok później powrócili i rozpoczęli kolejną przebudowę zabudowań klasztornych. W 1945 roku Emaus został uszkodzony podczas nalotów bombowych, zniszczeniu uległy między innymi obie barokowe wieże. Niestety powojenną odbudowę przeprowadzono w duchu modernizmu.

Architektura

   Klasztor zbudowano na skalistym, nadrzecznym wzgórzu w pobliżu dawnego kościoła parafialnego św. Kosmy i Damiana. Jego północną część zajmował trójnawowy kościół, zakończony od wschodu na wysokości nawy głównej trójboczną apsydą, oraz dwoma mniejszymi gotyckimi apsydami na przedłużeniu naw bocznych. Fasada zachodnia zakończona była prostą ścianą, przeprutą trzema oknami i portalem wejściowym. Wszystkie elewacje zewnętrzne kościoła poza południową (przylegającą do krużganków) wzmocniono licznymi przyporami. Wewnątrz kościół zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi.
   Na południe od kościoła trzy skrzydła budynków zamknęły kwadratowy, otoczony krużgankami wirydarz. Krużganki umożliwiały komunikację pomiędzy wszystkimi częściami klasztoru. Zostały zwieńczone krzyżowymi sklepieniami z żebrami spływającymi na przyścienne konsole i spiętymi dużymi, cylindrycznymi zwornikami. Spory dopływ światła zapewniały duże, ostrołukowe okna z bogatą dekoracją maswerkową. Dzięki temu dobrze widoczne były powstałe w
latach 60-tych XIV wieku ścienne malowidła. Był to cykl 85 obrazów z nawiązaniami do Starego (część dolna) i Nowego Testamentu (część górna), autorstwa Mikołaja Wurmsera ze Strasburga i mistrza Oswalda. Z zabudowań klasztornych najważniejsze i największe było skrzydło południowe, mieszczące między innymi refektarz.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych z pierwotnej zabudowy zachował się kościół klasztorny Panny Marie na Slovanech, niestety z zewnątrz przykryty fatalną modernistyczną konstrukcją. Najcenniejszym zabytkiem Emaus pozostają gotyckie krużganki z zachowanymi sporymi fragmentami XIV-wiecznych polichromii, sklepieniami i maswerkami okiennymi. Klasztor udostępniony jest do zwiedzania w okresie listopad – kwiecień od godziny 11.00 do 16.00 oraz maj – październik od godziny 11.00 do 17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Emauzský klášter.

Strona internetowa web.archive.org, Klaster Na Slovanech.
Strona internetowa wikipedia.org, Emauzský klášter.