Praha – katedra św Wita, Wacława i Wojciecha

Historia

   Pierwszy kościół w miejscu katedry miał formę rotundy i został założony przez księcia Wacława Świętego z dynastii Przemyślidów około pierwszego trzydziestolecia X wieku. Konsekrowano go pod wezwaniem św. Wita, włoskiego świętego, którego relikwię Wacław otrzymał od saskiego księcia i króla niemieckiego Henryka I Ptasznika. Po śmierci fundatora około 929 lub 935 roku jego szczątki zostały złożone w rotundzie, zapoczątkowując kult św. Wacława. W 973 status świątyni został znacząco podniesiony w związku z ufundowaniem biskupstwa praskiego. Po wyprawie księcia Brzetysława na Polskę w 1038 roku w kościele złożono dodatkowo zagrabione w Gnieźnie szczątki św. Wojciecha, dzięki czemu świątynia uzyskała funkcjonujące do dziś wezwanie.
   W drugiej połowie XI wieku syn Brzetysława, książę Spitygniew II postanowił na miejscu niewielkiej rotundy wznieść bardziej reprezentatywną romańską bazylikę. Według kronikarza Kosmasa prace nad nową dominantą zamku praskiego rozpoczęto w 1060 roku. Spitygniew zmarł już rok później, lecz budowę kontynuował jego następca, pierwszy król czeski Wratysław II. W 1091 praktycznie ukończony kościół zniszczył pożar, co przeciągnęło prace do 1096 roku.
   W 1344 roku, dnia 30 kwietnia Praga została wywyższona na arcybiskupstwo i usunięta z podległości arcybiskupa Moguncji, a sześć dni później arcybiskup Pragi, Arnošt z Pardubic, otrzymał prawo koronacji królów czeskich. Czując potrzebę wzniesienia jeszcze bardziej monumentalnej katedry, w dominującym wówczas stylu gotyckim, 21 listopada 1344 roku król Jan Luksemburski położył kamień węgielny pod budowę nowej katedry. W tamtej doniosłej uroczystości uczestniczyli także synowie króla: Karol IV i Jan Henryk oraz arcybiskup Arnošt z Pardubic. Jako głównego architekta wyznaczono Mateusza z Arras, który prace rozpoczął od budowy prezbiterium, tak aby jak najszybciej można było celebrować msze. Jego pomysłem było wzorowanie nowej świątyni na katedrach francuskich, przede wszystkim poprzez budowę monumentalnego pięcioprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego obejściem i wieńcem kaplic. Gdy Mateusz zmarł w 1352 roku budowa była daleka od ukończenia. Po czterech latach jego funkcję przejął Petr Parléř, pochodzący z rodziny trudniącej się od lat architekturą, jednak sam niemający jeszcze wówczas na kącie żadnych znaczących dokonań. Dzięki budowie katedry św. Wita, w trakcie której zrezygnował z zasady ścisłej symetrii i wprowadził wiele architektonicznych innowacji, przeszedł do historii. Ukończył kaplicę św. Wacława, zakrystię i prezbiterium nad którym rozciągnął niezwykłe, przypominające sieć, żebrowane sklepienie zwane później parlerowskim, które stało się wzorem dla zwieńczeń wielu innych budowli, także poza granicami Czech. Parléř rozpoczął także budowę południowej wieży i Złotej Bramy, którą ostatecznie wykończyli jego synowie. Prezbiterium katedry zostało sklepione i ukończone w 1385 roku.
   Po śmierci Karola IV prace kontynuowano, ale zapał jego następców nie był już tak duży, a sytuacja polityczna przestała sprzyjać jakimkolwiek inwestycjom kulturalnym. Niepokoje okresu rządów Wacława IV, a następnie wojny husyckie i konflikty z Węgrami doprowadziły do zarzucenia jakichkolwiek robót budowlanych. Katedra pozostała nieukończonym torsem prezbiterium z dzwonnicą przez następne pięćset lat. Jedynie za panowania króla Władysława II powstało późnogotyckie oratorium, przypisywane słynnemu architektowi Benedyktowi Riedowi i Hansowi Spiessowi, a po wielkim pożarze zamku i Malej Strany w 1541 roku, w trakcie remontów z lat 1556–1561 zbudowano tzw. Wohlmutovą emporę, co pozwoliło zamknąć katedrę na wysokości dzwonnicy. W 1770 roku na wieży zawieszono nowy, barokowy hełm.
   Budowę katedry podjęto ponownie dopiero w latach 1873–1929. Projekt jej zachodniej części został stworzony przez Josefa Krannera, po którego śmierci w 1871 roku prace kontynuował Josef Mocker, a następnie od 1899 roku Kamil Hilbert. We wrześniu 1929 roku, przy udziale prezydenta Masaryka i arcybiskupa Františka Kordača, świętowano zakończenie budowy.

Architektura

   Pierwotny kościół z pierwszej połowy X wieku był rotundą na planie koła z półkolistą, głęboką apsydą od strony wschodniej, mieszczącą wewnątrz ołtarz. W drugiej połowie X i pierwszej połowie XI stulecia założenie to uzupełniono dwoma dodatkowymi apsydami, po jednej od strony północnej i południowej. Zapewne każda z apsyd mieściła grób jednego ze świętych.
   Romański kościół z drugiej połowy XI wieku był budowlą o wyjątkowej skali i znaczeniu. Wniesiono go jako trójnawową, dwuchórową bazylikę, której nawy od strony wschodniej zakończone były trzema apsydami. Strona zachodnia przechodziła natomiast w masywny, monumentalny transept z dwoma czworobocznymi wieżami od północy i południa oraz wywyższony ponad kryptą chór, być może zwieńczony dodatkową wieżą. Kościół osiągnął imponujące rozmiary 70 metrów długości i 35 metrów szerokości. Jako, iż postawiono go na miejscu wcześniejszej rotundy, we wschodnią część nawy południowej wkomponowana została jedna ze starych apsyd.
   Budowę katedry gotyckiej rozpoczęto od położonego na wschodzie trójnawowego prezbiterium, przy czym starą bazylikę rozbierano w miarę przesuwania się prac na zachód. Chór otrzymał pięcioboczne zakończenie z obejściem aż ośmiu kaplic, które okalały go wieńcem od południa, wschodu i północy, przy czym od strony południowej znalazły się dwie kaplice, a od północy jedna. Brakującą kaplicę zastąpiła tam zakrystia. Jej wschodnie przęsło nakryto odmianą sklepienia gwiaździstego, zaś zachodnie poczwórnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, którego środkowy zwornik podwieszono na ośmiu żebrach. W kaplicach obejścia ustawiono symboliczne nagrobki władców czeskich poprzedzających Karola IV, spośród których dwa przypisywane są Parléřowi: Przemysła Ottokara I i Przemysła Ottokara II. Obejście i większość kaplic nakryto sklepieniem krzyżowo-żebrowym, lecz nawę główną prezbiterium zwieńczono nowatorskim sklepieniem. W dziele Petera Parléřa poprzez redukcję u nasady łuków gurtowych oraz podwojenie ukośnych żeber zrezygnowano z podziału sklepienia na przęsła. Żebra pociągnięto równolegle, tworząc sieć rombów, romboidów i trójkątów. Znaczny poziom artyzmu prezbiterium osiągnęło również z zewnątrz, gdzie wielostopniowe przypory kaplic ozdobiono sterczynami, kwiatonami i gargulcami, a tuż pod dachami poprowadzono ażurowe galeryjki. Pomiędzy kaplicami usytuowano większe, także bogato zdobione przypory, wzmacniające górne ściany chóru.
   Pomiędzy 1374 a 1385 rokiem w prezbiterium wybudowano triforium, opatrzone biegnącą przed jego kolumienkami balustradą z maswerku. Ciężar konstrukcji został przeniesiony na wydatne przypory z łukami oporowymi, dzięki czemu ściany prezbiterium mogły być przeprute wielkimi, rozdzielonymi jedynie służkami, oknami o wymyślnej dekoracji maswerkowej. Przy ścianach działowych umieszczono 21 kamiennych popiersi przedstawiających najważniejsze ówczesne osobistości. Po wschodniej stronie znalazły się tam wizerunki dworu królewskiego oraz najbliższej rodziny Karola IV, po północnej stronie zostali ukazani kierownicy budowy katedry praskiej: Beneš Krabice z Weitmile, Ondřej Kotlík i Václav z Radče oraz architekci Peter Parléř i Mateusz z Arras. Po stronie południowej znaleźli się pierwsi trzej arcybiskupi Pragi: Arnošt z Pardubic, Jan Očko z Vlašimia oraz Jan z Jenštejna, oraz kolejni mistrzowie budowlani: Mikuláš Holubec i Leonard Bušek. Przy pozostałych filarach znalazły się ozdoby florystyczne oraz gryf i bawiący się ze sobą pies z kotem. Zespół popiersi uznaje się za wybitne dzieło rzeźby średniowiecznej, zarówno ze względu na typ, styl oraz treść. Ich celem było upamiętnienie najważniejszych osób tworzących historię praskiej katedry, podkreślenie roli i potęgi władzy Luksemburgów oraz znaczenia praskiej katedry. Popiersia tryforium stanowią ważny przykład w dziejach portretu, bowiem w miejsce tradycyjnego przedstawiania ogólnych typów ludzkich, nastąpiła w nich konkretyzacja cech fizjonomicznych, rysów i wyrazu twarzy oraz dążenie do naturalizmu i realistycznego przedstawiania osób.

   Wzniesiony w latach 1367-1368 południowy przedsionek zwany Złotą Bramą, utworzono jako budowlę piętrową otwartą na zewnątrz trzema arkadami. Żebra jego niesamowitego sklepienia, w środkowej części pozbawione wysklepek, zbiegają się w wysunięty do przodu trumeau, czyli pionowy element portalu, podtrzymujący tympanon. Na skutek tego, skrzydła drzwi położone są ukośnie do powierzchni ściany. Fasadę kruchty ozdobiono mozaiką z lat 1370-1372 ze scenami Sądu Ostatecznego ze złotym tłem. W środku znajduje się Chrystus w roli sędziego otoczony aniołami, niosącymi narzędzia jego cierpienia. Poniżej znajduje się grupa sześciu orędowników, czeskich patronów: Prokop, Zygmunt, Wit, Wacław, Ludmiła i Wojciech oraz oddzielony napisem cesarz Karol IV i jego żona Elżbieta pomorska. Po bokach natomiast Matka Boska i św. Jan Chrzciciel wstawiają się za ludzkością, w lewym dolnym rogu martwi powstają z grobów, a trzy postacie aniołów przyjmują sprawiedliwych. Z drugiej strony, po prawej, grupa grzeszników, którzy są odrzucani przez miecz Archanioła Michała, wciągana jest przez diabły w piekielne płomienie. W pomieszczeniu na piętrze przedsionka, oświetlanym dwoma niewielkimi ostrołukowymi oknami, urządzono miejsce do przechowywania królewskich klejnotów koronnych. Wejście do niego umożliwiała narożna okrągła klatka schodowa.

   Ze Złotą bramą sąsiaduje od wschodu czworoboczna, obszerna kaplica św. Wacława, wzniesiona nad jego grobowcem na miejscu pierwotnej rotundy. Została ona zwieńczona przez Parléřa nowatorskim wówczas sklepieniem w kształcie gwiazdy, opartym, nie jak przeważnie to robiono w narożnikach, ale na spływających wiązkach służek, rozmieszczonych w dwóch miejscach, pośrodku każdej ze ścian. Kaplica św. Wacława została konsekrowana w 1367 roku i pokryta w 1373 roku ściennymi polichromiami, ukazującymi cykl Pasji Chrystusa oraz ozdobiona licznymi inkrustowanymi kamieniami półszlachetnymi. Dodatkowo z inicjatywy Władysława Jagiellończyka w latach 1506-1509 górne części ścian kaplicy przykryto malowidłami ukazującymi żywot św. Wacława. Pierwotnie pośrodku kaplicy znajdowały się relikwie patrona, ukryte w wielkim relikwiarzu, który miał formę skrzyniową, a jego powierzchnię zdobiły szczerozłote plakiety ze scenami figuralnymi.
   Po zachodniej stronie Złotej Bramy Parléř rozpoczął budowę masywnej, czworobocznej dzwonnicy, którą jego następcy doprowadzili do wysokości 55 metrów. Według pierwotnych planów podobna wieża miała stanąć także po stronie północnej kościoła. Wewnątrz wieży na dwóch kondygnacjach wisi siedem dzwonów. Najstarszym z nich jest późnogotycki “Jan Chrzciciel”, odlany w 1449 roku.
   Neogotycka część korpusu łącznie z dwuwieżową fasadą w całości nawiązuje do części pierwotnej, średniowiecznej, w sposób tak doskonały, iż ciężko się zorientować gdzie przebiega granica między nimi. Powtórzono zarówno oryginalną artykulację ścian, jak i układ sklepień. Wysokie, 92-metrowe wieże zachodnie mają trzy kondygnacje, dwie dolne są na planie kwadratu, najwyższe przechodzą w ośmiobok. W narożach od drugiej kondygnacji wzwyż przypory ozdobiono licznymi sterczynami. Obie wieże wieńczą ażurowe, strzeliste hełmy z dekoracją maswerkową. U dołu znajduje się monumentalny portal z ostrołukowym tympanonem bogato zdobionym dekoracją rzeźbiarską, a powyżej jego wimpergi znajduje się wielkie ostrołukowe okno z wpisaną w nie rozetą. Całość osi fasady zachodniej wieńczy trójkątny szczyt z laskowaniami. 

Stan obecny

   Katedra św. Wita, Wacława i Wojciecha stanowi dziś dominantę Pragi i jest jednym z czołowych osiągnięć średniowiecznej architektury, zarówno w  Czechach, jak i w całej Europie. Nawiązywała do tradycji francuskiego klasycznego gotyku katedralnego, lecz jednocześnie wprowadziła szereg innowacji, będących wzorem dla wielu kolejnych, nie tylko sakralnych budowli. Dzięki Petrowi Parléřowi i jego warsztatowi w przesklepieniu wnętrza, zamiast typowego sklepienia krzyżowo-żebrowego zastosowano sklepienie sieciowe o specyficznym, indywidualnym wariancie. Indywidualnie potraktowano również dekoracje elementów konstrukcyjnych z wieżą dzwonniczą, Złotą Bramą i kaplicą św. Wacława na czele.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Gotyk. Architektura, rzeźba, malarstwo, red. Toman R., Kolonia 2004.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.

Strona internetowa katedralasvatehovita.cz, Hudební historie katedrály.
Strona internetowa wikipedia.org, Katedrála svatého Víta, Václava a Vojtěcha.