Praha – Kaplica Betlejemska

Historia

   Kaplica Betlejemska została ufundowana w 1391 roku przez praskich mieszczan: kramarza Jana Kříža i dworzanina Hanuša z Műhlheimu. W akcie założycielskim obaj darczyńcy wyraźnie ustalili, że kaplica ma służyć do głoszenia kazań w języku czeskim. Początkowo nie było to miejsce kultu, czyli odprawiania mszy, na co wskazywał termin „kaplica”, jak i konstrukcja, ponieważ budynek nie miał prezbiterium.
   W 1402 roku kaznodzieją kaplicy został Jan Hus, czeski duchowny, filozof oraz rektor Uniwersytetu Praskiego. W swoich kazaniach stawiał on ważne pytania, nawiązując do takich myślicieli i reformatorów jak: Milič z Kroměříže, Matěj z Janova czy Anglik John Wycliffe. Stworzył własny program reformy Kościoła i obrony czeskich interesów narodowych, który zyskał szeroką popularność wśród mieszczan, chłopstwa i drobnego rycerstwa. Popierali go również niektórzy feudałowie i niższe duchowieństwo. Kazania przyniosły mu ogromny rozgłos, przychodziła na nie nawet królowa Zofia, żona króla Wacława IV. Z czasem Hus został przywódcą narodowej frakcji, domagającej się natychmiastowych reform w Kościele, między innymi zmian liturgicznych, komunii pod dwiema postaciami: chleba i wina, a także powrotu Kościoła do surowych i prostych zasad pierwotnego chrześcijaństwa. Hus działał w Kaplicy Betlejemskiej do 1413 roku, kiedy to został zmuszony do opuszczenia Pragi. Jego następca, Jakoubek ze Stříbra, w 1414 roku wprowadził przyjmowanie komunii pod dwiema postaciami, najpierw w kościele pod wezwaniem św. Marcina w Murze, następnie w Kaplicy Betlejemskiej, gdzie taka forma komunii praktykowana była aż do 1622 roku.
   W późnym średniowieczu oraz w czasach odrodzenia kaplica zasadniczo pełniła rolę kościoła parafialnego. W 1521 roku kazania głosił w niej Tomáš Müntzer, ewangelicki teolog, jeden z pierwszych przywódców reformacji protestanckiej. W 1548 roku kaplica została odrestaurowana „na cześć i chwałę Boga oraz chwalebne wspomnienie Mistrza Jana Husa”. W 1622 roku uniwersytet przekazał budynek jezuitom, którzy wprowadzili w niej nabożeństwa katolickie. Gdy zakon jezuitów został w 1773 roku rozwiązany, Kaplica Betlejemska stała się własnością państwa i funkcjonowała jako kościół filialny podległy pobliskiej świątyni św. Idziego. Pod koniec XVIII wieku znajdowała się w bardzo złym stanie, służyła nawet jako magazyn drewna, a w latach 1836-1837 została przekształcona na dom mieszkalny. Zmiana podejścia do zabytku i decyzja o jego odbudowie nastąpiły w 1948 roku. Prace rekonstrukcyjne zakończono w 1954 roku.

Architektura

   Pod budowę kaplicy fundatorzy ofiarowali ogród o powierzchni 800 m2. Znajdowała się na nim studnia z której korzystano przez cały okres funkcjonowania kaplicy oraz podpiwniczony dom, wykorzystywany jako słodownia, który stał się mieszkaniem kaznodziei kościelnego i zakrystią po stronie północnej kaplicy. Przednią część swojego domu od strony ulicy Dominikańskiej (obecnie Husa), Jan Kříž przeznaczył na dom dla studentów, nazwany Nazaret. Od strony wschodniej kaplica sąsiadowała z romańsko – gotycką świątynią św. Filipa i Jakuba, której przykościelny cmentarz zajęła.
   Kaplica otrzymała nieregularny w planie kształt z racji potrzeby dostosowania budynku do sąsiedniej zabudowy. Nie jest pewne jaki wieńczył ją pierwotnie dach. Być może był to znany z najstarszych widoków miasta podwójny dach namiotowy z trójkątnymi szczytami od strony elewacji południowej i północnej. Wejście do kaplicy znajdowało się po lewej stronie elewacji południowej. Od tej strony kaplicę pierwotnie oświetlało sześć dużych ostrołukowych, zdobionych maswerkami okien. Ponadto funkcjonowały jeszcze dwa główne wejścia oraz czwarte, dodatkowe, znajdujące się obok ambony, która była zawieszona wewnątrz budynku na ścianie wschodniej. Wszystkie umieszczono w takich miejscach, by wchodzący nie przechodzili przed amboną i nie przeszkadzali w kazaniu. Wnętrze kaplicy było surowe i proste. Pierwotnie pokrywał je belkowy, płaski strop, wspartym na drewnianych kolumnach. W 1548 roku zwieńczanie wnętrza przekształcono na późnogotyckie sklepienie sieciowe.

Stan obecny

   Obecnie Kaplica Betlejemska jest powojenną rekonstrukcją wykorzystującą spore fragmenty zachowanych pierwotnych konstrukcji. Wyjątkiem jest jedynie ściana południowa, którą trzeba było wznieść praktycznie od podstaw. Z tego powodu nie posiada ona jednego okna, pominiętego w wyniku błędnej analizy starych rycin. Niestety także zachowane części obwodowego muru budynku zostały wzmocnione żelbetowymi filarami, zamiast drewnianych słupów. We wnętrzu kaplicy zachowały się fragmenty pierwotnych polichromii ściennych oraz gotyckie portale.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa bethlehemchapel.eu.
Strona internetowa wikipedia.org, Betlémská kaple.