Praha – bazylika św Jerzego

Historia

   Kościół został ufundowany przez księcia Wratysława I z dynastii Przemyślidów około 920 roku, jako najstarsza czeska bazylika. Jego uroczystej konsekracji dokonano w 925 roku, już po śmierci Wratysława, który nie doczekał zakończenia prac budowlanych. Wraz z wyświęceniem książę Wacław pochował wówczas w kościele swą babkę, księżną Ludmiłę.
   Już w latach 80-tych lub 90-tch X wieku bazylika została przebudowana w związku z osadzeniem przy nim konwentu benedyktynek, sprowadzonego przez księcia Bolesława II Pobożnego. Pierwszą przełożoną zgromadzenia została Mlada, siostra księcia i inicjatorka tego przedsięwzięcia. W 999 roku w kościele zostało złożone ciało zmarłego Bolesława II, założyciela pierwszego czeskiego biskupstwa praskiego, który spoczął obok wcześniej pochowanego fundatora bazyliki, Wratysława. Ostatnim władcą pochowanym w kościele św. Jerzego był zmarły w 1034 roku książę Oldrzych.
   W 1142 roku bazylika spłonęła w trakcie walk o Pragę między Władysławem II Przemyślidom a Konradem Znojemskim. Wymusiło to renowację a zarazem rozbudowę świątyni przeprowadzoną przez opatkę Bertę i mistrza budowlanego, niejakiego Wernhera. Prace kontynuowano także w czasach opatki Agnieszki, w latach 1200-1228. Kolejne przekształcenia, tym razem w stylistyce gotyckiej przyniósł okres wielkiej działalności budowlanej na zamku praskim w okresie rządów Karola IV. Zakończyły się one około 1371 roku, kiedy to arcybiskup praski Jan Očko z Vlašimia poświęcił główny ołtarz bazyliki na cześć św. Jerzego i św. Ludmiły. W okresie wojen husyckich klasztor został zdewastowany i odnowiony po powrocie benedyktynek w czasach rządów Zygmunta Luksemburskiego.
   Pośredniowieczne przemiany zapoczątkowano około 1510 roku, kiedy to
leżąca naprzeciwko pałacu królewskiego stara bazylika została ozdobiona nowym, renesansowym już, południowym portalem. W wielkim pożarze zamku z 1541 roku ucierpiały szczególnie dachy, sklepienia i zwieńczenia wież. Odbudowaną bazylikę przeznaczono czasowo na zbrojownię. Około 1670 niestety całkowicie zbarokizowano zachodnią fasadę kościoła i przekształcono zabudowania klasztorne po jego północnej stronie, a w 1722 roku na południe od bazyliki dostawiono barokową kaplicę św. Jana Nepomucena. W 1782 roku cesarski dekret wbrew społecznemu oporowi rozwiązał konwent cysterek, umieszczając w zabudowaniach klauzury koszary. W XIX stuleciu przywrócono romański wystrój wnętrza kościoła, a w latach 1963-1976 przeprowadzono renowację bazyliki i klasztoru z przeznaczeniem tego ostatniego na narodową galerię.

Architektura

   Pierwotny kościół powstał jako krótka romańska, orientowana względem stron świata, trójnawowa bazylika, która w drugiej połowie X wieku została przedłużona w kierunku zachodnim. Nad zachodnią częścią nawy głównej prawdopodobnie wznosiła się wówczas wieża. Ponad jej przyziemiem rozciągał się strop belkowy, połączony komunikacyjnie z dobudowanymi wówczas emporami bocznymi, powstałymi w związku z przejęciem kościoła przez konwent benedyktynek. Wschodnia część bazyliki kończyła się dużą apsydą na przedłużeniu nawy głównej i dwoma mniejszymi na końcach naw bocznych. We wschodniej części kościoła pod posadzką znajdowała się nieduża krypta z centralnie umieszczoną komorą grobową i innymi grobami znajdującymi się po bokach. Zarówno nawa główna jak i nawy boczne zwieńczone były płaskimi, drewnianymi stropami.
   Po północnej stronie wschodniej części bazyliki usytuowana została drewniana kaplica, wzniesiona zgodnie z zachodnioeuropejskim zwyczajem ponad grobowcem. Według tradycji pochowana w nim miała być księżna Mlada, co tłumaczyłoby późniejsza przebudowę kaplicy na budowlę kamienną pod wezwaniem Panny Marii (później św. Anny). Otrzymała ona formę prostokątnej, pojedynczej nawy z półkolistą apsydą po stronie wschodniej. Kaplicę tą w trakcie odbudowy z drugiej połowy XII włączono we wschodnie skrzydło klauzury benedyktynek, które wraz ze skrzydłem północnym (równoległym do obwarowań zamku) i zachodnim (połączonym z północno – zachodnią częścią korpusu nawowego bazyliki), otaczały wewnętrzny wirydarz. Budynki były piętrowe i mieściły wszystkie wymagane przez regułę zakonną pomieszczenia: kapitularz, refektarz, dormitorium, kuchnię, czy fraternię.
   Po odbudowie z połowy XI wieku trójnawowa bazylika utraciła wieżę zachodnią, wzniesiono natomiast dwie nowe czworoboczne wieże, usytuowane we wschodniej części korpusu, po jednej od północy i południa. Nawy boczne na wschodzie nadal zamknięte były niewielkimi apsydami, a nawę główną zakończono pojedynczą dużą apsydą, będącą przedłużeniem czworobocznego prezbiterium. Pod prezbiterium usytuowano dużą, trójnawową kryptę z dwoma rzędami słupów (po trzy w każdym), natomiast południowa apsyda i wieża zostały przedłużone ku zachodowi, gdzie dobudowano kaplicę. Wnętrze bazyliki zostało w trakcie odbudowy udekorowane ściennymi polichromiami, między innymi w chórze i południowej kaplicy umieszczono wyobrażenie niebiańskiego Jeruzalem, a w głównej apsydzie motyw Maiestas Domini.
   W drugiej połowie XIV wieku, w czasach Karola IV przebudowano fasadę zachodnią kościoła oraz wzniesiono wysoką gotycką, trójbocznie zamkniętą kaplicę na wschód od apsydy południowej. Umieszczono w niej starszy grobowiec św. Ludmiły. Przebudowane zostały również w stylistyce gotyckiej zabudowania klauzury, a kaplica Panny Marii przedłużona ku stronie wschodniej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Praha – Bazilika sv. Jiří.