Historia
Kościół św. Jakuba Większego, patrona kupców, pielgrzymów, przewoźników i sierot, został ufundowany na początku XIV wieku w pobliżu bramy miejskiej Prachatic, miasta leżącego na tzw. Złotym Szlaku, ważnej drodze handlowej łączącej między innymi Pragę z Pasawą. Po raz pierwszy kościół św. Jakuba wzmiankowany był w źródłach pisanych w 1359 roku, kiedy to mieszczanin Jakub Frumsgut złożył donację na codzienne odprawianie mszy. Budynek musiał więc być już wówczas funkcjonalny. Jego wznoszenie trwało jednak przez długi okres czasu i postępowało stopniowo: wpierw wzniesiono prezbiterium, a po 1410 roku rozpoczęto budowę korpusu nawowego, przy czym zmieniono pierwotne plany i zamiast bazyliki zaczęto konstruować bardziej popularną już wówczas halę. Pace te zostały przerwane przez wybuch wojen husyckich.
W 1420 roku husyci zajmowali Prachatice dwukrotnie, dwa razy też miał być niszczony kościół św. Jakuba. W trakcie jednego z najazdów w północnej zakrystii napastnicy mieli według kronikarza Vavřinca z Březova spalić 75 mieszczan, na których zawaliło się osłabione sklepienie. Pomimo tego zniszczenia z okresu wojen husyckich ograniczyły się głównie do spustoszonych wnętrz, naprawionych po zakończeniu konfliktu w latach 40-tych XV wieku. Następnie naprawy i wyposażania wnętrza kościoła kontynuowano w 1468 roku, aż do końca trzeciej ćwierci XV wieku, kiedy to odbudowano więźbę dachową wzniesioną z drewna ściętego między 1474 a 1475 rokiem. Budowę i naprawy kościoła ukończono dopiero pod koniec XV wieku i na początku XVI stulecia, po uspokojeniu wewnętrznej sytuacji politycznej i sporów z Węgrami. Założono wówczas sklepienie w korpusie nawowym oraz wzniesiono dwie wieże przy fasadzie zachodniej, choć północna z nich nigdy nie osiągnęła wysokości południowej.
W 1507 roku, niedługo po ukończeniu budowy, świątynia została uszkodzona przez pożar, jaki ogarnął większą część miasta. Spłonęły wówczas obydwie wieże, lecz szczęśliwie więźba dachowa korpusu nawowego i być może także prezbiterium przetrwała. Odbudowa po pożarze prawdopodobnie zakończyła się około 1516 roku, gdy na zewnętrznej wschodniej ścianie prezbiterium umieszczono malowidło ścienne Ukrzyżowanie Chrystusa, a na ścianie tęczowej utworzono znaki herbowe panów z Rožmberka, właścicieli miasta od 1501 roku. W 1521 roku praski ludwisarz Bartoloměj odlał nowe dzwony, uroczyście zawieszone na wieżach w kolejnym roku, natomiast w latach 1561-1562 za dużą kwotę zakupiono nowe organy.
Na początku XVII wieku w architekturę kościoła wprowadzono pierwsze większe modyfikacje wczesnonowożytne, związane z modyfikację jednej z wież. Wkrótce potem powstanie z lat 1618-1620 i późniejsza wojna trzydziestoletnia doprowadziły do ekonomicznego podupadnięcia miasta. Wpłynęło to na brak jakichkolwiek większych prac budowlanych przy kościele aż do 1671 roku, kiedy to na południową wieżę założono barokowy hełm. W 1752 roku, ze względu na zły stan, usunięto galerię z wyższej wieży i przeprowadzono jej naprawy. Ostateczną formę uzyskała ona po wielkim pożarze miasta z 1832 roku, podczas którego szczęśliwie pozostała część kościoła nie została dotknięta ogniem. W 1834 roku usunięto cmentarz wokół świątyni, dziesięć lat później odmalowano wnętrze, a w 1883 roku rozważano podwyższenie wieży północnej, do czego ostatecznie nie doszło. Kościół został gruntownie naprawiony w latach 1936-1938.
Architektura
Kościół pod koniec XV wieku osiągnął formę monumentalnej, orientowanej względem stron świata, trójnawowej budowli halowej, po stronie wschodniej z szerokim, zakończonym wielobocznie prezbiterium (pięć boków ośmioboku), a od zachodu z dwuwieżowym masywem o nierównej wysokości. Wyższa z dwóch wież, południowa, osiągnęła 53 metry mieszczące sześć kondygnacji. Wieża północna prawdopodobnie nie osiągnęła pierwotnie planowanej wysokości. Od strony północnej i południowej przy styku naw bocznych i prezbiterium dobudowano zakrystię oraz kaplicę św. Krzyża i św. Barbary. Fasadę natomiast poprzedzono kruchtą oraz ryzalitem klatki schodowej, które ze względu na brak symetrii znacznie urozmaiciły bryłę. Masywnego wyglądu kościoła dopełnił wysoki dach o powierzchni 1500 metrów kwadratowych.
Bryłę kościoła posadowiono na cokole oraz opięto z każdej strony zewnętrznymi przyporami. Główne wejście do świątyni umieszczono w fasadzie zachodniej w dwudrzwiowym portalu z początku XV wieku, usytuowanym w płytkiej, sklepionej sieciowo kruchcie. Portal otrzymał bogate profilowanie i ostrołucznie zamknięty tympanon na który nałożono trzy wsporniki, pierwotnie podtrzymujące figury. Przejścia zwieńczono dwuramiennie, z konsolami w narożnikach zdobionymi rozetami. Rozdzielił je profilowany trzema wałkami filar, osadzony na wielobocznym, sfazowanym cokole. Dodatkowe wejścia wiodły do naw bocznych od północy i południa, w trzecich przęsłach od wschodu. Obydwa tamtejsze portale otrzymały podobną formę z profilowanymi, osadzonymi na wysokich cokołach ościeżami, przechodzącymi bez kapiteli w ostrołuczne archiwolty. Oświetlenie kościoła zapewniły wysokie a zarazem stosunkowo wąskie okna korpusu oraz nieco szersze, ostrołucznie zamknięte, pierwotnie wypełnione maswerkami okna prezbiterium.
Wewnątrz korpusu nawy zostały zwieńczone późnogotyckim sklepieniem sieciowym, żebrowym, o nieco prostszych wzorach w nawach bocznych niż w nawie głównej. Zadanie ich podtrzymania otrzymały cztery ośmioboczne, osadzone na wydatnych, także ośmiobocznych cokołach filary, oraz wysoko założone ostrołuczne, profilowane arkady. Przy ścianach obwodowych żebra oraz nadokienne arkady zgrupowano w sięgające posadzki służki. Wyjątkiem była ściana wschodnia korpusu, gdzie po bokach arkady tęczy wtopiono w mur arkady międzynawowe, a wraz z nimi żebra sklepień. Sam łuk tęczy otrzymał profilowaną, pięcioboczną formę z ostrołucznym zamknięciem. Z obu stron osadzono na nim rzeźbione konsole mające podtrzymywać figury. W korpusie nawowym planowano umieścić boczne empory lub też nawy boczne miały być dużo niższe, gdyż utworzono nisko osadzone wyprowadzenia żeber, ostatecznie nigdy nie wykorzystane.
W prezbiterium zastosowano starsze sklepienie żebrowe, krzyżowe w dwóch przęsłach prostokątnych i sześciodzielne we wschodnim zamknięciu. Poszczególne przęsła rozdzielono żebrami jarzmowymi. Wszystkie żebra prezbiterialne opuszczono bez pośrednictwa konsol na obłe służki, schodzące aż do posadzki i przecinające podokienny gzyms. W miejscach przecięć żebra spięto zwornikami, z których jeden otrzymał kształt głowy Chrystusa, inny popiersie św. Jakuba, a jeszcze inny formę baranka. Indywidualną cechą artykulacji ścian prezbiterium były umieszczone nad gzymsem podokiennym drobne, profilowane konsole, nie pełniące żadnej roli konstrukcyjnej. Być może podobnie jak przy arkadzie tęczy, pierwotnie miały być na nich ustawione figury.
Stan obecny
Kościół zachował układ przestrzenny i bryłę z okresu średniowiecza. Najbardziej rzucającymi się w oczy modyfikacjami nowożytnymi są zwieńczenia obu wież oraz pozbawione maswerków okna (wschodnie w prezbiterium zostało nawet zamurowane). Zarówno zewnątrz jak i wewnątrz przetrwało wiele pierwotnych detali architektonicznych, w prezbiterium jeszcze XIV-wiecznych, w korpusie z XV i XVI wieku. Niektóre z nich, jak wszystkie trzy główne portale wejściowe, były odnawiane i modyfikowane w XIX stuleciu. W korpusie uwagę przykuwają późnogotyckie sklepienia nad nawami i chórem muzycznym. Co więcej zobaczyć można późnogotyckie ławy, pastoforium z 1508 roku, a na zewnętrznej ścianie prezbiterium między przyporami fragmenty malowidła Ukrzyżowania Chrystusa z 1516 roku. Starsze średniowieczne malowidła przetrwały w bocznej kaplicy św. Jana (pierwotnie św. Krzyża i św. Barbary). Od 2006 roku dla turystów udostępniona jest górna kondygnacja wieży południowej, z której można podziwiać zabytkowe centrum miasta.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Mareš F., Sedláček J., Soupis památek historických a uměleckých v politickém okresu Prachatickém, Praha 1913.
Ourodová-Hronková L., Průvodce kostelem sv. Jakuba, Prachatice 2005.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. III, Praha 1980.