Historia
Pierwsza wzmianka o targowej wsi Polná i jej właścicielu Janie, synu Zbyslava, pojawiła się w przekazach pisemnych w 1242 roku, kiedy to przekazano prawo patronatu miejscowego kościoła zakonowi krzyżackiemu. Jan po raz ostatni wspomniany został w 1254 roku, po czym majątek przypadł jego krewnym, przyszłym panom Polnej, którzy należeli do rodu Markvarticów. Najstarszym z nich był prawdopodobnie Jan z Polnej, mający synów Zaviša i Vikarda, udokumentowanych w czasach rządów Wacława II. Vikard został burgrabią Špilberka i prawdopodobnie około 1320 roku sprzedał wieś Jindřichowi z Lipy. Nowy właściciel prawdopodobnie ufundował lub rozbudował murowany zamek. Po nim majątek dzierżył jego syn Pertold, a następnie Čeněk z Lipy, który w 1356 roku sprzedał miejscowe dobra krewnemu, Ješkowi Ptáčkowi z Pirkenštejnu, dzięki czemu przetrwała pierwsza bezpośrednia informacja o funkcjonującym w Polnej zamku.
W drugiej połowie XIV wieku Polná znacznie się rozwinęła, a następca Ješka, Jan Ptáček z Pirkenštejnu oraz jego syn Hynek rozbudowali zamek. Jego znaczenie oraz obwarowania wzmocniły się po wojnach husyckich, które Polná przetrwała najwyraźniej bez większych strat. Po śmierci Hynka jego córka Žofia wyszła za mąż za syna króla Jerzego z Podiebradów, Viktorína z Kunštátu, który w 1468 roku sprzedał zamek możnemu Burianowi Trčkowi z Lípy. Nie utrzymał się on jednak długo na nowych włościach, gdyż jeszcze w tym samym roku Jerzy z Podiebradów w trakcie kampanii wojennej przeciwko swym politycznym oponentom zajął zamek. Następnie podstępem zdobył go Zdeněk ze Šternberka. Jan ze Šternberka, ojciec Zdenka, główny przeciwnik Jerzego z Podiebradów, natychmiast przejął zamek i uczynił z niego bazę wojskową dla wojsk węgierskich Macieja Korwina. W 1479 roku, po zakończeniu konfliktu czesko – węgierskiego, Šternberkowie zostali zmuszeni do oddania zamku Viktorínowi, który przed 1486 rokiem dokonał jego przebudowy. Od tamtego roku nowym właścicielem był już Jan Boček z Kunštátu.
W pierwszej połowie XVI wieku właściciele zamku często się zmieniali i dopiero gdy Polná stała się w 1553 roku własnością panów z Hradca, sytuacja majątkowa nieco się ustabilizowała. W 1584 roku zamek spłonął aż dwukrotnie, co wymusiło na Zachariášu z Hradca gruntowną renesansową przebudowę. W 1597 roku rezydencję kupił Hertvík Zejdlic z Šenfeldu, któremu majątek skonfiskowano po upadku antyhabsburskiego powstania w 1620 roku. Dwa lata później cesarz podarował zamek biskupowi Ołomuńca, kardynałowi księciu Františkowi z Ditrichštejna, za którego dwukrotnie: w 1645 i 1647 roku, zdobywali go i palili Szwedzi. W ramach odbudowy ród Ditrichštejnów dokonywał kolejnych nowożytnych przekształceń, które coraz bardziej zacierały pierwotny wygląd zamku. Pożary niszczyły rezydencję w 1735 i 1794 roku, co ostatecznie doprowadziło do konieczności wyburzenia części zabudowy w 1844 roku.
Architektura
Zamek wzniesiono na skalistym cyplu, chronionym rzeką Štěpánka i strumieniem oraz, pomimo bliskości osady, podmokłymi i bagiennymi terenami utworzonymi przez powyższe cieki wodne. W najwcześniejszej fazie cypel odcięto od reszty wysokiego terenu na południu przekopem, częściowo wyciosanym w skale i otwierającym się na strome zbocza od wschodu i zachodu. Dzięki temu najstarsze drewniano – ziemne obwarowania zamku mogły mieć formę zbliżoną w planie do owalu, czy też trójkąta. Osada, a następnie miasto wyrosło po wschodniej stronie zamku, nad brzegiem strumienia. Gospodarcza zabudowa podzamcza znajdować się musiała na południu, na terenie wznoszącym się w stronę wzgórza zwanego Strażniczym (cze. Strážný Vrch).
Prawdopodobnie pierwszym murowanym elementem zamku była okrągła wieża zwana Czerwoną, wkomponowana następnie w południowo – wschodni narożnik z grubsza czworobocznego obwodu muru obronnego, który wydzielał niewielki dziedziniec. Wieża miała około 8 metrów średnicy i była typowym bergfriedem, chroniącym pobliską bramę i stanowiącym miejsce ostatecznego schronienia w razie sforsowania murów. Najstarsze skrzydło mieszkalne stanęło przy najbezpieczniejszym północno – zachodnim odcinku muru. Było ono podpiwniczone i mieściło kaplicę. Z czasem w ciągu XIV i na początku XV wieku mały dziedziniec pomniejszył się jeszcze bardziej, poprzez dostawienie dwóch kolejnych skrzydeł: północno – wschodniego i południowego. Wolna od zabudowy pozostała jedynie południowo – wschodnia kurtyna, w której funkcjonowała brama wjazdowa, chroniona przez stojącą obok Czerwoną Wieżę.
Brak miejsca na zabudowę gospodarczą wymusił rozbudowanie położonego na południu podzamcza, które otrzymało własne obwarowania z wieżą bramną. Prawdopodobnie po okresie wojen husyckich, za rządów Viktorína, mury obronne podzamcza podwyższono, a narożnik wzmocniono cylindryczną wieżą przystosowaną do użycia broni palnej. Dodatkowo przed chroniącym podzamcze przekopem utworzono duże przedbramię z kolejną, tym razem czworoboczną wieżą działową, która miała odsunąć ewentualnego przeciwnika od rdzenia zamku. Od strony północnej zamek górny zabezpieczono zewnętrznym murem parchamu, poprowadzonego na stokach skalistego, opadającego w dolinę wzgórza. W jego narożniku zbudowana została cylindryczna basteja.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego przetrwały jedynie ruiny skrzydła północnego oraz skrzydło zachodnie zamku górnego, to ostatnie niestety w formie będącej wynikiem gruntownych nowożytnych przekształceń. W jego pobliżu zobaczyć można dolne fragmenty muru parchamu oraz cylindrycznej bastei. Na terenie dawnego podzamcza stoi obecnie półokręgiem nowożytna zabudowa, której ogólny układ powtarza obrys dawnych murów obronnych. Z zamku pochodzi również stosunkowo duża liczba elementów kamieniarskich, głównie późnogotyckich i młodszych z XVI wieku. Wśród detali architektonicznych na uwagę zasługuje wczesnogotycki ostrołuczny portal z połowy XIII wieku, obecnie ułożony w częściach w zamkowym lapidarium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Šimeček P., Kresebná rekonstrukce stavebního vývoje hradu v Polné od jeho založení do pozdního středověku, „Polensko: kulturněhistorický a vlastivědný sborník” Roč. 11, č. 2/2002.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.