Police nad Metují – klasztor benedyktyński

Historia

   Według tradycji początki klasztoru sięgają przełomu XII i XIII wieku, kiedy to mnich Jurik z Břevnova miał w gęstych borach wokół późniejszych Polic wybudować swą pustelnię. Gdy zmarł w 1209 roku jego miejsce zajął diakon Vitalis z klasztoru na Břevnovie, który wraz z kilkoma braćmi wznieść miał drewnianą kaplicę Panny Marii. Pierwsza bezsporna informacja źródłowa o klasztorze pojawiła się w 1213 roku, kiedy to król Przemysł Ottokar I podarował Police nad Metují konwentowi břevnovskiemu. Miało to miejsce w czasach opata Kunona, za którego Police stały się już prepozyturą.
   Około połowy XIII wieku, za břevnovskiego opata Martina, rozpoczęto budowę wczesnogotyckiego kościoła Panny Marii oraz zabudowań klasztornych przy których wyrosła osada Police. Kościół ukończono na przełomie XIII i XIV wieku, w czasach opata Bavora II, który był wielkim dobroczyńcom polickiego klasztoru. Także zabudowania klauzury w dużej części zawdzięczały powstanie Bavorovi, miał on bowiem ufundować dormitorium, refektarz i kilka innych pomieszczeń. W 1306 roku dwóch mistrzów budowlanych: Petr i Mikulaš, miało otoczyć cały klasztor murem.
   Klasztor i miasto spustoszone zostały w trakcie wojen husyckich w 1421 roku przez katolickich Ślązaków. Odbudowany konwent ponownie ucierpiał jednak już w drugiej połowie XV wieku podczas walk o tron czeski. W 1469 roku zastał zajęty i spalony przez wojska hejtmana Františka z Háje walczącego po stronie węgierskiego króla Macieja Korwina. W kolejnych latach został odbudowany i w 1560 roku powiększony o kaplicę św. Jana Chrzciciela. Niestety kościół klasztorny ponownie spłonął w 1566 i 1575 roku. Po roku 1676 przeprowadzono gruntowną przebudowę całego założenia, w 1684 poddano renowacji po raz kolejny kościół, a w pierwszej połowie XVIII wieku kontynuowano nowożytne przekształcenia, w trakcie których między innymi rozebrano średniowieczną wieżę kościoła. W 1785 roku zlikwidowano policki konwent, zaś kościół przejął funkcję świątyni parafialnej. W latach 1894-1895 w trakcie renowacji doszło do częściowej regotyzacji wnętrza kościoła.

Architektura

   Kościół klasztorny wzniesiono jako wczesnogotycką trójnawową bazylikę z prostokątnym w planie korpusem i dwuprzęsłowym prezbiterium posiadającym od wschodu wieloboczne zamknięcie. Fasadę zachodnią zamierzano zwieńczyć dwoma wieżami, lecz ostatecznie udało się wybudować jedynie wieżę południową. Ozdobą tej elewacji został natomiast portal wejściowy o głębokim, uskokowym, ostrołukowym ościeżu, zdobionym w archiwolcie i kapitelach bocznych wałków misterną dekoracją roślinną (liśćmi klonu i kasztanowca). Tympanon portalu, obecnie pusty i gładki, pierwotnie wypełniony był biblijnym cytatem.
   Wewnątrz nawa główna otrzymała 7 metrów szerokości, tyle samo co prezbiterium i o 2 metry więcej niż nawy boczne. Długość korpusu nawowego wyniosła 30 metrów. Nawę główną od każdej nawy bocznej rozdzielono czterema filarami, połączonymi ostrołukowymi arkadami, przy czym arkady dodatkowo wzmocniono przez osadzenie na nich charakterystycznych pięciobocznych półfilarów łączących się w kluczach ostrołuków. Krzyżowo – żebrowe sklepienia naw bocznych osadzono na piaskowcowych konsolach i spięto zwornikami ozdobionymi motywami roślinnymi i antropomorficznymi. W zachodniej części korpusu północne i południowe przęsła oddzielono od nawy głównej masywnymi ścianami, które miały podtrzymywać planowane powyżej wieże. W przestrzenie tych przęseł wstawiono kaplice, natomiast pomiędzy nimi utworzona została kruchta wejściowa. Żebra sklepienne prezbiterium przedłożono na walcowe służki zawieszone mniej więcej w połowie wysokości ścian, natomiast u góry spięto trzema zwornikami o podobnych dekoracjach jak w nawach bocznych. W ścianie prezbiterium znalazły się również sedilia z ostrołucznym zwieńczeniem oraz duża nisza, pierwotnie wypełniona polichromią z początku XIV wieku.
   Zabudowania klasztorne usytuowane zostały po stronie południowej kościoła, gdzie trzy skrzydła wraz z krużgankami zamknęły wewnętrzny wirydarz. Ich dokładny wygląd nie jest znany, wiadomo jednak z przekazów pisemnych, iż mieściły między innymi refektarz, czyli salę do spożywania przez braci posiłków oraz kalefaktorium, czyli ogrzewane przez całą zimę pomieszczenie. Miało ono być zamykane na kratę i drzwi, a prawdopodobnie mieściło się w pobliżu kuchni lub refektarza, najpewniej w skrzydle południowym. Funkcjonowało oczywiście także dormitorium, czyli duża sala sypialna mnichów, być może poprzedzielana ściankami działowymi na mniejsze cele. Zwyczajowo dormitoria braci najczęściej umieszczano na piętrach skrzydeł wschodnich, z bezpośrednim dostępem do kościoła, gdzie udawano się na nocne i poranne obrzędy oraz z przejściem do latryn, przeważnie znajdujących się po przeciwnej stronie. Całość klasztoru miała być od początku XIV wieku otoczona solidnym murem.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.