Pohled – kościół św Andrzeja

Historia

   Kościół św. Andrzeja (pierwotnie Wniebowzięcia Panny Marii) został ufundowany około 1265 roku wraz z przylegającym do niego klasztorem cysterek. Dwa lata wcześniej legat papieski Anselm z Miśni udzielał odpustów wszystkim, którzy przyczynią się do budowy kościoła. Założyciele klasztoru, siostry Jitka, Ludmila i Katerina, nazwały go Der lieben Frauen Tal (Doliną Błogosławionej Dziewicy) w skróconej wersji Frauental. Następnie w 1269 roku sam król Przemysł Ottokar II wziął konwent pod ochronę i powierzył swej żonie Kunegundzie. Jednak już w 1278 roku w zamęcie po śmierci króla w bitwie pod Suchymi Krutami, klasztor miał zostać ograbiony i zniszczony.
   Choć klasztor był jednym z tylko dwóch żeńskich konwentów cysterskich w Czechach (drugi istniał w Sezemicach), nie był ani bogaty, ani wpływowy. Dodatkowo w 1329 roku został zniszczony przez pożar, po którym jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku został poddany renowacji. Najpóźniej w tym czasie zbudowana została również najstarsza część klasztoru, czyli główne skrzydło wschodnie.
   W okresie wojen husyckich kościół i klasztor miały być dwukrotnie plądrowane: w 1422 i 1424 roku, gdyż w tych latach w rejonie Pohledu działały wojska husyckie. Według miejscowej legendy siostry miały wówczas otruć napastników, mszcząc się za zadane gwałty, jednak źródła historyczne nie potwierdzają żadnych większych zniszczeń w tym okresie. W drugiej połowie XV wieku klasztor został odnowiony, a w 1468 roku król Władysław II potwierdził jego przywileje. Wiek XVI był dla kościoła i konwentu okresem względnego spokoju. Świątynię powiększono wówczas o kruchtę północną, natomiast zabudowania skrzydeł zachodniego i wschodniego przebudowano.
   Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia. Na samym jej początku, w 1620 roku klasztor spłonął, a w 1639 roku został splądrowany przez wojska szwedzkie. Wraz z opatką Markétą Dittmarovą do konwentu wróciło jedynie sześć sióstr, lecz w okresie 1646–1690, gdy klasztorem rządziły Justina Anna Borschowská i Barbora Kateřina Gamsová, przeprowadzono konieczne naprawy. Prace te, wraz z kolejnymi prowadzonymi w XVIII wieku, doprowadziły do przekształcenia zabudowań klasztoru w stylistyce barokowej.
   W 1782 roku w wyniku reform cesarza Józefa II konwent cysterek rozwiązano, w kościele utworzono parafię, a budynki na dziesięć lat powierzono karmelitankom. Ponieważ nie było zainteresowania zakupem klasztoru, został on wydzierżawiony Joštowi z Jihlavy z przeznaczeniem na fabrykę tkanin. W 1807 roku Józef, hrabia Unwerth przebudował go na pałacową rezydencję, wykorzystywaną w celach mieszkalnych aż do 1945 roku, kiedy to uległ nacjonalizacji.

Architektura

   Kościół Wniebowzięcia Panny Marii został wzniesiony jako orientowana względem stron świata jednonawowa budowla z prezbiterium nietypowo przesuniętym o 0,8 metra na północ w stosunku do osi korpusu. Pierwotnie krótka nawa (22 metry długości) została, być może jeszcze pod koniec XIII wieku, przedłużona w kierunku zachodnim. Prezbiterium po stronie wschodniej zamknięto trójbocznie. Ze wszystkich stron poza południową świątynię wzmocniono wysokimi przyporami, pomiędzy którymi przepruto wysokie i wąskie ostrołukowe okna z maswerkami. Wejście do kościoła prowadziło od strony północnej przez XV-wieczny portal oraz z pierwszego piętra klasztoru do nawy poprzez wąski korytarz w grubości muru z dwoma ostrołukowymi oknami. W zachodniej fasadzie kościoła umieszczono ryzalit z klatką schodową prowadzącą na poddasze.
   Wewnątrz prezbiterium zwieńczono w jednym przęśle sklepieniem krzyżowym oraz sklepieniem sześciopolowym we wschodnim zamknięciu, z żebrami o profilu gruszkowym. Żebra spięto okrągłymi, gładkimi zwornikami. Nawa pierwotnie nie została sklepiona, choć biorąc pod uwagę wysokie mury kościoła zapewne planowano to już od samego początku. Sieciowe sklepienie założono w niej dopiero w drugiej połowie XV wieku w trakcie późnogotyckiej renowacji.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Svoboda L., Klášter v Pohledu, “Průzkumy památek” I/1998, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa obecpohled.cz, Zámek – Cisterciácký konvent.