Pohansko – gród wielkomorawski

Historia

   Gród wielkomorawski w Pohansku powstał około połowy IX wieku. Pomimo, iż nie został wspomniany w przekazach pisanych, stanowić musiał jeden z ważniejszych ośrodków książęcych dynastii Mojmirowiców. Predysponowała go do tego zarówno wielkość, siła obwarowań, ślady po stałym garnizonie zbrojnej drużyny, jak i znaczna liczba zamieszkującej go ludności, szacowanej od około 700-1000 do 2000 ludzi.
   Nie wiadomo kiedy dokładnie Pohansko przestało istnieć. Pewne jest natomiast, iż jego obwarowania na wszystkich przebadanych odcinkach zniszczone zostały przez ogień. O związku tego kataklizmu z walkami przeczyłyby bardzo małe ilości odnalezionego uzbrojenia. Być może gród zniszczony został na skutek przypadkowo zaprószonego pożaru. Możliwe również, iż został celowo podpalony po opuszczeniu przez ludność, na przykład z powodów ekonomicznych. Okres funkcjonowania grodu nie mógł być zbyt długi z powodu braku jakichkolwiek modernizacji jego obwarowań. Wydaje się, iż został zniszczony na przełomie IX i X wieku lub najdalej w pierwszej dekadzie X wieku.

Architektura

   Gród usytuowano w dolinie zalewowej rzeki Dyja, wypełnionej jej meandrami i usianej jej licznymi dopływami.  Zajmował teren o kształcie zbliżonym w planie do owalu wydłużonego na linii północ – południe, rozległego na około 28 ha, co stanowiło jeden z największych ośrodków wielkomorawskich w centralnej części kraju. Jego obwarowania miały prawie 2 tysiące metrów długości i 6 metrów szerokości u podstawy. Ich konstrukcja była drewniano – gliniana, ale ścianę czołową obłożono kamieniami w celu zwiększenia odporności na ogień i uzyskania większej zwartości konstrukcji. To kamienne lico miało u podstawy 2 metry grubości, wyżej zaś zwężało się do 1 metra. Także z drugiej strony utworzono ścianę tworzącą wewnętrzne lico obwarowań, była ona już jednak drewniana, wznoszona z poziomo układanych dębowych pali, wspartych na parach pionowych słupów ustawionych w dołach o mniej lub bardziej regularnym kształcie, w odległości około 1 – 2 metrów. Wypełnienie obwarowań stanowiła ziemia oraz glina. W ich koronie, na wysokości około 3 metrów, zapewne biegł chodnik obrońców, najpewniej chroniony jakąś formą drewnianego przedpiersia, które podwyższało obwarowania do około 5 metrów wysokości. Przynajmniej na niektórych odcinkach (południowy – wschód, północny – wschód) główne obwałowania grodu poprzedzone były w odległości około 10 metrów równoległą do nich linią częstokołu, stanowiącego zewnętrzny pas obrony. Pierwszą zaporę stanowiła jednak fosa oraz przepływająca po zachodniej stronie grodu rzeka Dyje wraz z jej licznymi odnogami.
   Jedyną bramę do grodu zlokalizowano po stronie wschodniej. Była to przerwa w obwałowaniach o szerokości 2,4 metra, z czterema masywnymi, ustawionymi pionowo słupami z każdej strony, które połączone z ułożonymi poziomo belkami, tworzyły przejazd bramny. Prawdopodobnie był on zwieńczony jakąś konstrukcją wieżową. Kolejnych bram spodziewać by się można po stronie północnej i południowej, od strony podgrodzi, być może wjazd umieszczony był także w zachodniej części grodu, skąd prowadziłby ku przeprawie przez rzekę.

   Wewnątrz grodu znajdowały się liczne domostwa i grupy chałup, często rozlokowane w większe gospodarstwa, czy też małe dwory o wielkości około 40 x 40 metrów. Zamieszkiwała je ludność trudniąca się rzemieślnictwem, miedzy innymi kowale, snycerze, tkacze. Największy z wewnętrznych kompleksów znajdował się w północno – zachodniej części grodu, gdzie zlokalizowany był możnowładczy dwór o  obwarowaniach utworzonych na planie czworoboku o wymiarach około 96 x 86 metrów, wydzielających teren wielkości około 1 ha. Masywna palisada oddzielała dwór od grodu, zapewniając mu możliwość niezależnej obrony. We wnętrzu obwarowań dworu wydzielony został obszar sakralny z kościołem i cmentarzem oraz obszar mieszczący możnowładcze zabudowania mieszkalne i budowle o przeznaczeniu gospodarczym, głównie rzemieślniczym, tworzące ogrodzone płotami podwórza. Najważniejsze zabudowania dworskie posadowione były na kamiennych podmurówkach. Murowany był także kościół składający się z prostokątnej w planie nawy, podkowiastej apsydy, kwadratowego narteksu przy fasadzie oraz bocznej kruchty.
   Gród posiadał dwa podgrodzia: północno – wschodnie o wielkości około 3 ha i większe południowo – zachodnie zajmujące około 25 ha. To drugie wypełnione było zabudową mieszkalno – gospodarczą, głównie ziemiankami i półziemiankami z kamiennymi paleniskami w narożnikach. Duże ilości znalezisk oporządzenia jeździeckiego i uzbrojenia skłaniają do przypuszczeń, iż na podzamczu tym mieszkali głównie członkowie zbrojnej drużyny. Obydwa podgrodzia posiadały własne obwałowania o mniejszej wartości obronnej, połączone półkolami z lepiej chronionym trzonem grodu. Południowe podgrodzie zabezpieczone było przekopem i ziemnym wałem, północne natomiast palisadą przed którą utworzono niski kamienny mur. Możliwe, iż do podgrodzia południowego prowadził most przerzucony ponad jedną z odnóg rzeki rozdzielającej podgrodzie od głównej części Pohanska.
   Olbrzymi obszar całego grodu o wielkości 50-60 ha, z powodu usytuowania na podmokłych i zalewowych terenach, nie był samowystarczalny pod względem zaopatrzenia w żywność. Uzależniony był od szeregu pobliskich, otwartych osad, których mieszkańcy pracowali na roli lub zajmowali się hodowlą. O nie prowadzeniu przez ludność grodu zajęć rolniczych świadczy całkowity brak na jego terenie spichrzy lub jam zasobowych ze zbożem.

Stan obecny

   Relikty grodu gołym okiem są dziś praktycznie niewidoczne, jedynie w północnej części na terenie dawnego dworu możnowładczego na ziemi dojrzeć można zarys murów kościoła. W południowej części grodziska we wnętrzu XIX-wiecznego pałacu znajduje się ekspozycja muzealna z eksponatami z czasów państwa wielkomorawskiego. W 2003 roku w jego pobliżu odtworzono także wczesnośredniowieczną ziemiankę, budynek kultowy i studnię.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dostál B., Východní brána hradiska Pohanska [w:] Sborník prací filozofické fakulty brněnské univerzity, E 29, 1984.
Dresler P., The Fortification of Pohansko near Břeclav, “Studia Universitatits Cibiniensis. Series Historica”, roč. 1, č. 1, Sibiu, 2011.

Machacek J., Early medieval centre in Pohansko near Břeclav [w:] Post-Roman Towns, Trade and Settlement in Europeand Byzantium, red. J.Henning, Berlin – New York 2007.
Machacek J., The hinterland of an Early Medieval centre at Pohansko near Břeclav [w:] Das Wirtschaftliche Hinterland der Frühmittelalterliche Zentren, red. Polácek L., Brno 2008.
Šalkovský P., Hrady západných Slovanov, Nitra 2015.