Poděbrady – zamek

Historia

   Założona na łąkach na prawym brzegu rzeki Łaby wieś Poděbrady swymi korzeniami sięga początków XII wieku. Należała ona wówczas do rodu Sezemiców, których po 1262 roku usunął stąd król Przemysł Ottokar II, aby w tym ważnym strategicznie miejscu, na szlaku prowadzącym z Pragi do Hradca i dalej do doliny kłodzkiej, ufundować miasto. Wkrótce potem z jego polecenia wzniesiono zamek, usytuowany między brodem a starszą osadą. Prace budowlane postępowały sprawnie, gdyż już w 1268 roku na zamku król gościł księcia karynckiego Ulricha i innych ważnych gości.
   W 1345 roku Poděbrady jako lenno otrzymał Hynek z Lichtemburka, a w 1362 Boček z Kunštátu, co zapoczątkowało długi okres panowania na zamku możnego rodu z Kunštátu i Poděbrad, z których najsławniejszym był późniejszy król czeski Jerzy z Podiebradów.
   Zamek był celem wielokrotnych ataków. W 1402 roku obległy go wojska węgierskie cesarza Zygmunta, jako iż ówczesny właściciel zamku, Boček starszy z Poděbrad, był jednym z czołowych zwolenników króla Wacława IV i pełnił funkcję najwyższego komornika królestwa czeskiego. Od początku wojen husyckich bracia Viktorín i Hynek aktywnie działali po stronie buntowników. Dlatego w 1420 roku armia Zygmunta Luksemburczyka ponownie podeszła pod zamek, lecz i tym razem nie zdołała go zdobyć. Dla odmiany w 1426 roku Poděbrady obległy husyckie wojska Taborytów i Sierotek. Hynek z powodzeniem bronił się przez trzynaście tygodni, a kiedy napastnicy wycofali się, spróbował zająć pobliskie miasto Nymburk, co przypłacił swym życiem. Gdy w 1427 roku zmarł także Viktorín, panem na zamku został Jiří z Kunštátu. Wziął on udział w bitwie pod Lipanami po stronie umiarkowanych husytów i uznał za swego władcę cesarza Zygmunta. W 1444 roku po śmierci Hynka Ptáčka z Pirkštejna stanął na czele wschodnioczeskiego landfrydu i zorganizował ogólnokrajowy związek, tak zwaną jednotę z Poděbrad, walczącą z katolikami o utrzymanie postanowień soboru bazylejskiego i kompaktów praskich, czyli ugody kończącej wojny husyckie.  W 1458 roku Jiří z Kunštátu obrany został królem Czech. W okresie jego panowania na zamku przeprowadzono rozległą renowację i późnogotycką przebudowę pomieszczeń mieszkalnych.
   Synowie Jerzego, Viktorín i Jindřich wymienili z królem Władysławem II Poděbrady na majątki książąt oleśnickich i opolskich, w wyniku czego zamek został oddany królewskim wierzycielom. W 1539 roku Poděbrady odwiedził cesarz Ferdynand I, któremu tak się spodobały, iż trzy lata później postanowił je kupić. Następnie zarządził rozległą renesansową przebudowę, kontynuowaną przez jego następcę Rudolfa II, po której zamek uzyskał wygląd pałacowej rezydencji. Budynki mieszkalne podwyższono wówczas, a całą zachodnią część zamku rozebrano i przeznaczono na nowe renesansowe skrzydło.
   W czasie wojny trzydziestoletniej Poděbrady mocno ucierpiały, były kilkakrotnie okupowane i plądrowane przez obie walczące strony. Naprawy przeprowadzono w okresie panowania Karola VI Habsburga w pierwszej połowie XVIII wieku. Kolejnych przekształceń zmieniających pierwotny wygląd zamku dokonano w latach 1751 – 1757. W drugie połowie XVIII wieku zamek całkowicie podupadł, służył jako magazyn, a w XIX wieku jako internat dla emerytowanych oficerów i urzędników. W 1839 roku kupił go wiedeński bankier, baron Jiří Sina, który przeznaczył zabytek na miejskie urzędy. Kolejnym właścicielem byli książęta Ypsilanti i Hohenlohe. W czasie II wojny światowej zamek był używany przez niemiecką organizację młodzieżową Hitlerjugend, a po wojnie został przekazany państwu.

Architektura

   Zamek wzniesiono nad prawym brzegiem rzeki w pobliżu przeprawy której strzegł. Otrzymał dość regularny układ z w przybliżeniu prostokątnym dziedzińcem otoczonym murem obronnym o grubości 2 metrów, do którego dostawiono skrzydła mieszkalne od strony północnej i południowej. Skrzydło północne było nieco krótsze, ponieważ obok, w północno-zachodnim rogu dziedzińca, znajdowała się masywna okrągła wieża. Tam też, by ją pomieścić mur był lekko załamany, jako iż najwyraźniej chciano wieżę uczynić budowlą wolnostojącą, nie powiązaną bezpośrednio z obwodem obronnym. Załamanie muru mogło wynikać również z chęci zamknięcia w obrębie murów studni, usytuowanej w narożniku południowo – zachodnim dziedzińca. Od strony zachodniej, północnej i wschodniej zamek otaczała nawodniona fosa.
   Wieża cylindryczna otrzymała średnicę o długości 10 metrów i grubość ścian w przyziemiu dochodzącą do 3,8 metra. Pierwotne wejście do niej znajdowało się jak zwykle w bergfriedach na górze, dostępne poprzez kładkę z korony północnej kurtyny muru. Pierwotnie wieża była także nieco niższa i zwieńczona galerią obronną, osadzoną na wystających wspornikach, być może zaopatrzoną w machikuły.
   Skrzydło południowe składało się z murowanych piwnic, przyziemia i pierwszego piętra oraz drugiego piętra w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Dolna, kamienna część budynku pierwotnie miała taki sam podział przestrzenny w piwnicy i na parterze. W części wschodniej znajdowało się mniejsze kwadratowe pomieszczenie, po którego zachodniej stronie była duża prostokątna komora. W przyziemiu całą zachodnią część zajmowała kaplica, o której w źródłach po raz pierwszy wspomniano w 1554 roku. Piwnica pod wschodnią częścią, pierwotnie zwieńczona była płaskim stropem i dostępna poprzez ostrołukowy portal bezpośrednio z dziedzińca, którego poziom był w średniowieczu o 1 metr niższy. W XV wieku zachodnią przestrzeń piwnicy podzielono ściankami działowymi z gotyckimi portalami na trzy, sklepione kolebkowo pomieszczenia. Także dawny strop w części wschodniej piwnicy zastąpiono wówczas sklepieniem kolebkowym. Obie części budynku: wschodnia i zachodnia, miały różne poziomy wysokości. Podczas gdy część zachodnia zawierała tylko kaplicę nad piwnicami, część wschodnia miała trzy piętra na tej samej wysokości. Ponieważ podłoga kaplicy była wyższa niż podłoga parteru we wschodniej części, tylko pierwsze piętro po pokonaniu kilku stopni miało bezpośrednie połączenie z kaplicą. Podczas przebudowy z XVI wieku parter i pierwsze piętro części wschodniej zostały połączone w jedno pomieszczenie, sklepione dwoma polami krzyżowymi bez żeber. Otrzymano wówczas wysoką na 7 metrów komnatę nazwaną „Salą narodzin króla Jerzego”. Kaplica pierwotnie zwieńczona była trzema polami sklepień krzyżowych z żebrami biegnącymi wzdłuż ścian i spływającymi na kamienne konsole. Jej ściany pokrywały późnogotyckie polichromie ścienne, a wnętrze oświetlały duże ostrołukowe okna z wczesnogotyckimi maswerkami. Być może w chwili powstania zamku pomieszczenie to było wielką salą (aulą), a funkcję kaplicy zaczęło pełnić dopiero po przebudowie z XV wieku (najprawdopodobniej w czasach króla Jerzego z Podiebradów).

Stan obecny

   Zamek zachował się do dnia dzisiejszego w formie drastycznie przekształconej, wpierw przez renesansowe, a następnie barokowe i XIX-wieczne prace budowlane. Dostrzegalnym elementem pierwotnej zabudowy jest cylindryczna wieża, podwyższona i zwieńczona hełmem w XVII wieku oraz pokryta nowożytnymi tynkami. Ściany obwodowe skrzydła północnego i większości południowego (bez strony zachodniej) oraz północnych i wschodnich murów obronnych zachowały się ukryte pod późniejszymi elewacjami. Obecnie w zamku znajduje się muzeum oraz Instytut Studiów Językowych Uniwersytetu Karola.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.