Plzeň – klasztor franciszkański

Historia

   Początki konwentu franciszkańskiego w Pilźnie sięgają okresu po lokowaniu miasta przez króla Wacława II. Około 1300 roku wzniesiono prezbiterium i wschodnią część korpusu kościoła klasztornego. Po 1350 roku ukończono zasadnicze prace i zasklepiono świątynię. Równocześnie po jej południowej stronie prowadzono prace nad zabudowaniami klasztornymi. Ich wschodnia część została sklepiona około 1360 roku, a pozostałe skrzydła ukończono do 1380 roku.
   Po rozpoczęciu rewolucji husyckiej w 1419 roku, franciszkanie za namową husyckiego radykalnego księdza Václava Korandy zostali wypędzeni z miasta, choć powrócili już po paru miesiącach. Podczas oblężenia Pilzna przez wojska husyckie w latach 1433–1434 w mieście wybuchł pożar, podczas którego także klasztor został uszkodzony. Wymusiło to długą, trwającą prawie pięćdziesiąt lat odbudowę. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia. W 1618 roku podczas oblężenia Pilzna przez armię czeskich powstańców dowodzonych przez księcia Mansfelda, klasztor został ponownie uszkodzony.
   W XVII i XVIII wieku klasztor był stopniowo odbudowywany i rozbudowywany, co przyczyniło się do częściowej utraty jego średniowiecznych cech stylistycznych. W 1611 roku dobudowano kaplicę Świętej Trójcy, pod koniec XVII wieku powstało nowe skrzydło dla nowicjuszy, a przy północnej nawie kościoła powstała barokowa kaplica św. Antoniego, wzniesiona przez Włocha Jakuba Augustona Starszego. Później, w latach 1722–1724 jego bratanek, Jakub Auguston Młodszy, całkowicie przekształcił zachodnią fasadę kościoła.
   W trakcie reform cesarza Józefa II konwent franciszkański w Pilźnie nie został rozwiązany, lecz liczba jego członków znacząco spadła. Całkowita kasata nastąpiła po drugiej wojnie światowej z rozkazu władz komunistycznych. Budynki klasztorne wykorzystano wówczas jako dom młodzieżowy, a później Muzeum Czech Zachodnich w Pilźnie. Zabudowania powróciły w ręce kościelne po upadku komunizmu w 1989 roku.

Architektura

   Klasztor usytuowano w południowo-wschodniej części nowo powstającego miasta, na terenie przylegającym do murów miejskich. Składał się on z kościoła i położonych na południe od niego zabudowań klasztornych. Kościół wzniesiono jako trójnawową bazylikę z podłużnym prezbiterium po stronie wschodniej o szerokości równej nawie głównej i trójbocznym zakończeniu. Po stronie północnej prezbiterium, na styku z korpusem nawowym wzniesiono czworoboczną wieżę, obok której niegdyś istniała gotycka kaplica. Wewnątrz zarówno nawy jak i prezbiterium zwieńczono sklepieniami krzyżowymi. W korpusie ich żebra o profilu gruszkowym spięte są cylindrycznymi zwornikami, spływają na proste, nieozdobne konsole i podtrzymywane są przez trzy pary cylindrycznych filarów. Bardziej ozdobne konsole sklepienne zastosowano w prezbiterium, gdzie żebra dochodzą do wsporników o motywach roślinnych i zwierzęcych.
   Zabudowania klasztorne składały się z trzech skrzydeł, które wraz z  położonym na północy kościołem otaczały wirydarz. Obiegały go także gotyckie krużganki, oświetlane dużymi ostrołukowymi oknami z maswerkami i wzmocnione od zewnątrz przyporami. Wszystkie części krużganków zwieńczono kwadratowymi polami krzyżowo – żebrowych sklepień. We wschodniej części żebra łączą się w wiązki służek i spływają wprost do ziemi, podczas gdy w pozostałych częściach krużganków wnikają wprost do ścian, bez zastosowania konsol. Wejście do ogrodu wirydarza umożliwiał siodłowy portal w zachodnim ciągu krużganka. Pierwotnie ściany krużganków pokrywały późnogotyckie polichromie.
   W skrzydle wschodnim zabudowań klasztornych usytuowano kapitularz, czyli salę zebrań, narad i dyskusji zakonników prowadzonych pod przewodnictwem opata. Ma on kwadratowy w planie kształt i zwieńczony jest późnogotyckim sklepieniem gwiaździstym z około 1460 roku, opartym na pojedynczym, środkowym filarze. Po stronie wschodniej na kapitularz otwarte jest niewielkie, trójbocznie zamknięte prezbiterium kaplicy św. Barbary, zwieńczone krzyżowo – żebrowym sklepieniem, pochodzącym jeszcze sprzed okresu wojen husyckich. Kaplica oświetlona jest trzema dwudzielnymi ostrołukowymi oknami o prostym maswerku. Podobne okna od strony wschodniej oświetlają także salę kapitulną, ozdobioną na ścianach i sklepieniach wspaniałymi malowidłami.
   W pozostałych skrzydłach znajdowały się inne pomieszczenia wymagane przez regułę zakonną. Był to między innymi refektarz usytuowany w skrzydle południowym, sypialnie (dormitorium), kuchnia oraz inne pomieszczenia gospodarcze i magazynowe.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego swój pierwotny, średniowieczny wygląd zachował kościół klasztorny (nie licząc fasady zachodniej), krużganki otaczające wirydarz oraz skrzydło wschodnie z kapitularzem i kaplicą św. Barbary. Skrzydła południowe i zachodnie zostały znacznie przekształcone w okresie baroku. Obecnie w części klasztoru znajduje się muzeum sztuki kościelnej diecezji pilzneńskiej, a część pomieszczeń służy parafii przy katedrze św. Bartłomieja oraz biskupstwu pilzneńskiemu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa wikipedia.org, Františkánský klášter (Plzeň).