Plzeň – katedra św Bartłomieja

Historia

   Początki kościoła św. Bartłomieja prawdopodobnie sięgają okresu powstania miasta Pilzna, czyli około 1295 roku. Najstarsza, niebezpośrednia wzmianka o nim pochodzi z 1307, kiedy to mieszczanin Wolfram Zwinillinger zapisał słodownię i suszarnię św. Bartłomiejowi w zamian za odprawianie mszy za jego duszę. Początkowo kościół był świątynią filialną kościoła Wszystkich Świętych w Malicach, a patronem obu budynków był czeski król. W 1310 roku Henryk Karyncki przekazał patronat zakonowi krzyżackiemu, jednak jeszcze w tym samym roku Henryk został pozbawiony władzy nad Czechami, w związku z czym zakon nie odważył się objąć prawa patronatu. Nastąpiło to dopiero w 1322 roku za zgodą Jana Luksemburskiego i przyczyniło się do konfliktu z parafią Wszystkich Świętych, który zakończył się na korzyść Krzyżaków w 1342 roku. Rozpoczęła się wówczas budowa nowego kościoła, zaczęta od wznoszenia prezbiterium. Do budowy korpusu nawowego i zakrystii przystąpiono po 1360 roku. Początkowo powstała fasada zachodnia, a następnie prace kontynuowano w kierunku prezbiterium, przy czym wieży południowej nigdy nie ukończono. Główne prace ukończono jednak przed rozpoczęciem wojen husyckich.
   Po okresie wojen husyckich kościół wzbogacono o boczne portale, a po 1476 roku korpus nawowy zwieńczono sklepieniami gwiaździstymi. Pracami kierował wówczas architekt Erhard Bauer z Eichstättu, który zrezygnował z pierwotnie planowanych pryzmatycznych filarów na rzecz cylindrycznych. Całość nakryto wówczas wysokimi dachami czterospadowymi. W latach 70-tych i 80-tych XV wieku dobudowano kruchtę południową oraz Kaplicę Šternberską, ufundowaną przez możny ród Šternberków, dla którego miała być kaplicą grobową. Jej autorem był Hans Spiess, budowniczy króla Władysława II, pracujący także na zamku Krivoklat.
   W 1525 roku w trakcie wielkiego pożaru Pilzna spłonął także dach i wieża kościoła św. Bartłomieja. W trakcie odbudowy dawny dach zastąpiono nową konstrukcją siodłową. W pierwszej połowie XVI wieku dobudowano kruchtę północną, a w 1580 roku dach ozdobiły renesansowe lukarny. Nieco wcześniej, w 1546 roku patronat nad kościołem został z krzyżackich rąk wykupiony przez mieszczan.
   W drugiej połowie XVIII wieku powiększono emporę zachodnią wewnątrz kościoła. W 1835 roku piorun uderzył w wieżę północną, która została naprawiona  i zadaszona w nieco uproszczonej wersji dwa lata później pod nadzorem architekta Frantiska Filousa. Kolejnym nieszczęściem było zawalenie wschodniego szczytu na skutek bardzo silnego wiatru w 1870 roku. Upadając uszkodził on dodatkowo Kaplicę Šternberską. Naprawa została powierzona znanemu wówczas architektowi Josefowi Mockerowi, który w latach 1879–1883 przeprowadził renowację sklepienia prezbiterium oraz usunął renesansowe lukarny i większość barokowego wyposażenia wnętrza. W latach 1914–1920 miała miejsce restauracja kościoła i Kaplicy Šternberskiej pod kierunkiem architekta Kamila Hilberta, znanego między innymi z ukończenia katedry św. Wita w Pradze. Ostatnią większą naprawę kościoła przeprowadzono w 1987 roku.

Architektura

   Kościół został wzniesiony ze starannie obrobionych kwadr piaskowca jako halowa budowla trójnawowa z prezbiterium o szerokości nawy głównej, zakończonym od wschodu pięciobocznie. Część zachodnia świątyni pierwotnie planowana była jako dwuwieżowa, jednak ostatecznie pełną wysokość uzyskała jedynie wieża północna, południowa natomiast jest równa z nawą boczną. Od północy do prezbiterium przylega XIV-wieczna zakrystia, a od południa późnogotycka, trójbocznie zamknięta Kaplica Šternberska. Kościół jest dostępny przez główne wejście w zachodniej fasadzie i dwa wejścia w nawach bocznych, przy czym południowe poprzedzono w drugiej połowie XV wieku pięcioboczną kruchtą. Zwieńczono ją narożną sterczyną, a elewacje pokryto bogatym laskowaniem. Czworoboczna kruchta północna została dostawiona w pierwszej połowie XVI stulecia. Wszystkie elewacje kościoła oraz naroża wieży opięto wysokimi przyporami.
   Wnętrze korpusu nawowego zostało przykryte późnogotyckimi sklepieniami gwiaździstymi o różnych układach. Podtrzymują je trzy pary cylindrycznych filarów i dwa filary na planie równoramiennego krzyża w zachodniej części wieżowej. Pomiędzy wieżami, na wysokości 8 metrów usytuowano emporę, powiększoną w kierunku wschodnim w okresie nowożytnym.  Przejście do prezbiterium poprowadzono przez łuk tęczowy, nieco węższy od samego chóru. Prezbiterium zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Usytuowana od północy zakrystia posiada dwa pola sklepienia w przyziemiu: zachodnie krzyżowe i wschodnie gwiaździste. Wstęp na piętro zakrystii, gdzie pierwotnie mieścił się sklepiony krzyżowo – żebrowo skarbiec (almarium), zapewnia kręcona klatka schodowa.
   Zewnętrzne elewacje Kaplicy Šternberskiej otrzymały bogatą dekorację w postaci laskowania i licznych sterczyn upiększających przypory. Większe sterczyny ozdobiono maswerkami z których jedna zawiera ośmioramienną gwiazdę – symbol Šternberków. Sterczyny przewyższają gzyms kaplicy i wraz z przyporami pozwalają odciążyć umieszczone wewnątrz sklepienie. Układa się ono w dużą ośmioramienną gwiazdę, wspomniany symbol herbowy fundatorów. W południowej ścianie kaplicy umieszczono szereg nisz z których część służyła jako sedilia, a jedna za zamykaną skrytkę na kościelne utensylia. Pierwotne wejście do kaplicy znajdowało się po stronie północnej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa wikipedia.org, Katedrála svatého Bartoloměje.