Plaňany – kościół Zwiastowania Panny Marii

Historia

   Najstarszy kamienny kościół w Plaňany w postaci rotundy został zbudowany już w X wieku. Na jej miejscu w latach 1160-1180 wzniesiono nową, romańską świątynię (pierwotnie pod wezwaniem św. Piotra), którą po raz pierwszy bezpośrednio wspomniano w dokumentach pisanych w 1352 roku. Wykazana została wówczas w rejestrach dziesięciny papieskiej, a w 1359 roku jako patronów kościoła wskazano Čenka z Lípy i Hrona z Kostelca. Po nich patronem był Pavel z Jenštejna, ojciec znanego arcybiskupa praskiego Jana z Jenštejna, z którego inicjatywy w latach 70 – 80-tych XIV wieku przeprowadzono gotycką przebudowę kościoła. Wyburzeniu uległa wówczas romańska apsyda, a powstało większe gotyckie prezbiterium.
   Trzecia wielka przebudowa miała miejsce w okresie renesansu w 1591 roku z inicjatywy rodu Mírków ze Solopysk, dzierżących miejscowy dwór. W 1716 roku budynek został zniszczony przez pożar. Przeprowadzona w 1749 roku renowacja niestety doprowadziła do wprowadzenia elementów barokowych, widocznych zwłaszcza we wnętrzu kościoła. W okresie tym nawa została ponownie przesklepiona, a na miejscu pierwotnej empory wstawiono chór. W 1793 roku, w wyniku pożaru i niepełnej konserwacji, szczyt wieży uległ zawaleniu i pozostał już obniżony o jedną kondygnację. Około 1800 roku przepruto nowe otwory okienne w nawie, a w dalszej części XIX wieku zadaszono wieżę i przeprowadzono liczne inne, lecz mniejsze naprawy. W 1892 roku usunięto niektóre nowożytne naleciałości z zewnętrznych elewacji kościoła. Od 1910 roku, kiedy w okolicy wybudowano nowy kościół, stara budowla zaczęła służyć tylko jako kaplica cmentarna i stopniowo znalazła się w złym stanie technicznym. Kompleksowe naprawy rozpoczęto w 2016 roku.

Architektura

   Romański kościół wzniesiono z dokładnie ociosanych kwadr białego i czerwonego piaskowca, jako orientowaną, jednonawową budowlę z półokrągłą apsydą po stronie wschodniej i czworoboczną wieżą przy fasadzie zachodniej. W drugiej połowie XIV wieku apsyda została zastąpiona gotyckim, nieco niższym i węższym od nawy prezbiterium o zakończeniu trójbocznym. W odróżnieniu od niewielkich półkoliście zamkniętych i rozglifionych okienek nawy, oświetlały go większe, ostrołukowe okna z maswerkami, umieszczone pomiędzy przyporami. Nawa o 12,2 metrach długości i 6,5 metrach szerokości pierwotne wejście posiadała od południa. Pod dachem ozdobiono ją fryzem arkadowym. Wieża została wzniesiona na planie kwadratu. Obecnie ma 38,5 metrów wysokości i również ozdobiona jest u góry fryzem arkadowym.
   Wewnątrz prezbiterium zwieńczono dwoma polami sklepienia krzyżowo  – żebrowego. Ich wyjątkowo smukłe żebra o przekroju gruszki przecinają się w dwóch kolistych zwornikach z delikatnym reliefem rozety, a na obrzeżach sklepień spoczywają na wielobocznych konsolach. Jedna konsola we wschodniej ścianie uzupełniona jest reliefem w postaci ludzkiego popiersia. Nawa pierwotnie w zachodniej części mieściła emporę, która wznosiła się na sklepieniu kolebkowym, przerzuconym przez całą jej szerokość.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa cestyapamatky.cz, Kostel Zvěstování Panny Marie,Plaňany.