Historia
Perštejn został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku, przez panów z Šumburka lub przez ich krewnego Boreša z Rýzmburka, od którego mogłaby pochodzić pierwotna nazwa zamku – Borschenstein, czy też Borssenstein. Pewne wskazanie budowniczego jest trudne z powodu niewielkiej różnicy czasu pomiędzy śmiercią Boreša w 1277 roku, a przybyciem rodu z Šumburka w okolice Kadania. Pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu zamku odnotowana została dopiero z 1343 roku, kiedy to był własnością Bedřicha z Šumburka i kiedy udokumentowana została kaplica zamkowa z kapelanem Janem, nietypowo dedykowana Dziesięciu Tysiącom Świętych Rycerzy.
W 1352 roku Bedřich, Albert i Jetřich z Šumburka stali się lennikami Korony czeskiej. Ich majątki składały się wówczas z zamków Perštejn i Egerberk oraz miast Klášterec nad Ohří, Stráž nad Ohří, Prunéřov, Mikulovice i połowy Přísečnic. W okresie wojen husyckich, w związku z różnymi poglądami religijnymi, doszło do rodzinnego sporu między kuzynami: Alešem z Šumburka i Vilémem z Šumburka. Konflikt chwilowo przygasł w 1431 roku, w związku z podziałem majątku rodowego: Aleš, który był zdecydowanym przeciwnikiem ruchu husyckiego, przejął Perštejn ze wszystkimi jego dobrami oraz połowę Přísečnic z prawem pobierania ceł, natomiast sprzyjający husytom Vilém otrzymał Klášterec nad Ohří, Kadaň i zbudował zamek Nový Šumburk.
W 1446 roku z powodu kłopotów finansowych Aleš wszedł w związek lenny z saskim margrabią Fryderykiem, a niemiecki garnizon Perštejna zaczął pustoszyć okoliczne majątki panów wiernych późniejszemu husyckiemu królowi Jerzemu z Podiebradów, w tym dobra jego kuzyna Viléma. Gdy Aleš zmarł w 1451 roku, panem na Perštejnie został opiekun jego nieletnich synów, Bedřich z Šumburka. Kontynuował on z równą zaciętością zbrojne wypady na swych politycznych i religijnych przeciwników. Kiedy jednak złamał zawieszenie broni wynegocjowane między Jerzym z Podiebradów a Sasami, Perštejn jeszcze w tym samym roku stał się celem odwetowej wyprawy. Oddziały dowodzone przez doświadczonego hejtmana husyckiego Jakoubka z Vřesovic, Jana Calty z Kamennej Hory, Aleša i Petra ze Šternberka, wspierane oddziałami miast Louny i Žatec, obległy Perštejn i po pięciomiesięcznej blokadzie zmusiły załogę do poddania się. Zamek został poważnie uszkodzony w trakcie walk i miał zostać później zburzony, lecz ostatecznie do tego nie doszło. Bedřich nigdy nie wybaczył królowi porażki i w latach 1468-1469 był jednym z przywódców krucjaty przeciwko Czechom i Jerzemu z Podiebradów, zakończonej klęską w bitwie pod Vilémovem.
Šumburkowie odbudowali Perštejn i mieszkali w nim do 1508 roku. Wtedy to sprzedali majątek Albrechtowi z Kolovrat, a ten wkrótce zbył zamek Oplowi z Fictumu. Co prawda w 1512 roku Perštejn został zwolniony z obowiązku lennego, lecz w tym samym roku zamek opisywany był już jako opuszczony („pusty zámek Piršenštein“), a w 1537 roku jako zniszczony („zerbrochen Schloß“). Prawdopodobnie porzucono go na rzecz nowszych, bardziej wygodnych, renesansowych rezydencji.
Architektura
Zamek wzniesiono na szczycie wzgórza o wysokości 466 metrów n.p.m. Z dwóch stron, mianowicie od wschodu i zachodu, chroniły go głębokie doliny potoków Malodolskiego i Hlučivego, które zbiegały się w jeden nurt po południowej stronie zamku, gdzie rozwinęła się osada Perštejn. Łagodniejsza była jedynie strona północna, skąd prowadziła droga dojazdowa. Na tamtym odcinku natura połączyła wzgórze zamkowe wąską szyją z pozostałą częścią górskiego masywu.
W ostatecznej formie, za sprawą dostosowania do naturalnego ukształtowania terenu, zamek uzyskał rzut zbliżony do trójkąta. Jego rdzeń zajmował najwyższą, zachodnią część, utworzoną przez mocno zaokrąglony w narożnikach obwód muru obronnego. W północno – zachodniej części po wewnętrznej stronie dostawione były budynki, prawdopodobnie koroną ścian nie przewyższające chodnika straży muru obronnego. Po przeciwnej stronie wydłużonego dziedzińca, w najbezpieczniejszej południowej części zamku, znajdował się prostokątny dom mieszkalny. Jedynie on, ze względu na okazalszą bryłę, mógł mieć formę zbliżoną do wieży mieszkalnej.
Od wschodu i północnego – wschodu rdzeń zamku sąsiadował z zewnętrznymi obwarowaniami i cylindryczną wieżą główną – bergfriedem o średnicy 9,7 metra i grubości murów wynoszącej 3 metry. Bliskość wieży do rdzenia zamku zdawała się umożliwiać bezpośrednie ich połączenie, najprawdopodobniej przez nadwieszaną kładkę z mostem zwodzonym. Wieża górowała nad położonym niżej podzamczem i północną bramą wjazdową do zamku. Sama połączona była z murami środkowej części zamku, wydzielającymi niewielki parcham. W wąskiej przestrzeni między wieżą a rdzeniem znajdowała się prowadząca do niego niewielka furta. Całość prezentowała dość nietypowy układ pośród zamków bergfriedowych, powstały zapewne na skutek kilku faz rozwoju.
Zarówno bezwieżowy rdzeń zamku, jak i część z bergfriedem, otoczone były od północy, południa i wschodu zewnętrznymi murami. Mniej ufortyfikowana i zabudowana była jedynie strona zachodnia, która graniczyła ze stromymi stokami wzgórza. Fortyfikacje podzamcza składały się z czworobocznej, otwartej od strony dziedzińca wieży po stronie zachodniej oraz z dwóch mniejszych czworobocznych baszt po stronie północnej, zapewniających wraz z krótkim parchamem ochronę głównej bramy północnej i pomocniczej furty północno – zachodniej. Zewnętrzną strefę obrony od północy stanowiły dwa rowy suchej fosy, przedzielone ziemnym wałem. Obwałowania nachodziły także na pozostałe strony zamku, ale już tylko z pojedynczym rowem. Furta północno – zachodnia prowadziła na nasyp między fosami, natomiast do głównej bramy musiały być przerzucone drewniane mosty.
Stan obecny
Zamek zachował się w postaci klimatycznej, położonej na zalesionym wzgórzu ruiny. Widoczne są fragmenty murów obronnych, dobrze zachowanych zwłaszcza na terenie dawnego podzamcza, pół ściany wieży głównej oraz obwarowań ziemnych. Prowadzi do nich niebieski szlak turystyczny, a wstęp na teren zamku jest wolny. Na wzgórzu naprzeciwko zamku znajdują się pozostałości obozu wojsk oblegających zamek w 1451 roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.