Historia
Początki murowanego zamku według badań dendrochronologicznych sięgały wczesnych lat 70-tych XIII wieku, o ile w czasie budowy nie wykorzystano wtórnie starszego drewna. Jako pierwszy z Pecki pisał się w 1322 roku niejaki Budivoj („de Peczky“), który pochodził z rodu panów z Železnic, przypuszczalnych fundatorów zamku w czasach panowania Przemysła Ottokara II. Był to pozornie mało znaczący ród, ale o bardzo starych korzeniach, sięgających XII stulecia. W drugiej połowie XIV wieku wzmianki pisemne o peckim majątku zaczęły się częściej pojawiać, wskazując że właściciele zamku nie byli znacząco zaangażowani w politykę i korzystali z majątku po przodkach (zamek dzierżyli między innymi bracia Herša, Mutina i Jan, przodkowie Budivoja). Jednocześnie wspominani byli posiadacze Železnic, którzy nie byli tożsami z właścicielami Pecki.
Podczas wojen husyckich z pierwszej połowy XV wieku, zamek znajdował się w rękach Jarka z Pecki i Železnic, przedstawiciela strony katolickiej. Z tego powodu w 1432 roku został oblężony przez wojska Sierotek, radykalnego odłamu husytyzmu. Blokada zamku trwała siedem miesięcy, nim Jarek zgodził się ostatecznie na porozumienie i obustronnie akceptowalny kompromis. Według legendy garnizonowi Pecki udało się oszukać oblegających. Kiedy nie mieli już zapasów, urządzili fałszywy ślub i mięli świętować tak hucznie, że oblegający uwierzyli, że mają jeszcze spore zapasy. Od tego czasu jedno z pomieszczeń zamkowych nazywano Veselka.
Synowie Jarka z Pecki i Železnic nie pozostawili męskich potomków, przez co ród wymarł po mieczu wkrótce po połowie XV wieku, a dziedziczką zamku została Kateřina z Pecki, córka Vanka z Pecki, poślubiona niejakiemu Protivie z Rožmitálu. W latach 80-tych XV wieku zamek stał się własnością Mikuláša i Viléma Hořickich z Hořic, którzy dzierżyli Peckę do 1518 roku. W kolejnych latach XVI wieku właściciele zamku dość często się zmieniali. Pośród nich byli Škopkowie z Bílých Otradovic, którzy w połowie XVI wieku dokonali renesansowej rozbudowy zamku, przystosowując go do zmieniających się wymagań wczesnonowożytnego stylu życia.
W początkowym okresie wojny trzydziestoletniej Pecka była w posiadaniu Kryštofa Haranta z Polžic i Bezdružic. W 1621 roku został on stracony w Pradze wraz z innymi szlacheckimi członkami antyhabsburskiego spisku, a zamek zajął katolicki wódz i polityk Albrecht von Wallenstein. Już rok później przekazał go kartuzom z Valdic, którzy przez ponad sto pięćdziesiąt lat wykorzystywali Peckę w charakterze letniej rezydencji. Po kasacie zakonu w 1782 roku, zamek stopniowo popadał w coraz większe zaniedbanie, pogorszone zniszczeniami spowodowanymi przez wielką burzę z 1813 roku. Ostatecznie w 1830 roku zniszczył go wielki pożar.
Architektura
Zamek Pecka został założony na lekko wydłużonym, samotnie uformowanym przez naturę wzgórzu, z którego wyłaniał się skalisty grzbiet, wykorzystywany jako plac budowy i źródło materiału budowlanego. Podzamkowa osada znajdowała się po stronie północno – wschodniej, skąd droga dojazdowa dochodziła do południowo – wschodniej podstawy wzgórza. Stamtąd pięła się do zamku skręcając na północ i prowadząc wzdłuż wschodniego zbocza do końca grzbietu, gdzie skręcała ostro w kierunku bramy do głównego dziedzińca. Wchodzenie na wzgórze równolegle ze wschodnim zboczem było jedynym możliwym rozwiązaniem, bowiem z każdej pozostałej strony stoki wzniesienia były jeszcze bardziej strome. Na północy i zachodzie opadały ku dolinie rzeki Javorki, zaś na południu ku dolinie połączonego z nią strumienia.
Zamek pierwotnie był stosunkowo niewielkim założeniem o owalnym, mocno wydłużonym kształcie, długości 75 metrów i szerokości około 20 metrów. Jego obronę zapewniał wyjątkowo masywny mur grubości około 2 metrów. Szczególnie mocno ufortyfikowano północną stronę zamku, w której usytuowany był wjazd na dziedziniec. Za suchą fosą znajdowało się przedbramie, połączone z niskim murem parchamu, zapewne obiegającym cały zamek. Brama była ponadto strzeżona ze wschodniego boku przez okrągłą, wysuniętą w przedpole wieżę o około 9 metrach średnicy i ponad 4,5 metrach grubości w przyziemiu. Druga cylindryczna wieża została włączona w ciąg wschodniego odcinka muru obronnego, skąd mogła zabezpieczać drogę dojazdową do zamku. Była ona nieco mniejsza niż wieża frontowa, miała 7,5 metrów średnicy. Chroniła także główny budynek mieszkalny, położony zaraz obok, w narożniku południowo – wschodnim, nieco niekonwencjonalnie ponad drogą dojazdową. Możliwe, iż do wieży przystawiony był także poprzeczny mur dzielący wnętrze zamku na dwie części: północną gospodarczą i południową rezydencjonalną. Poza wspomnianą zabudową, na dziedzińcu usytuowany był zbiornik na wodę, później pogłębiony do formy studni.
Główny budynek mieszkalny składał się w przyziemiu z trzech pomieszczeń o układzie jednotraktowym, ale w części południowej był zdeformowany przez nieregularny kształt terenu. Przypuszczalnie mieścił murowane przyziemie i piętro, nad którymi znajdować się mogła jeszcze jedna kondygnacja o lżejszej konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Być może już w okresie przedhusyckim powstało nowe skrzydło zachodnie, usytuowane po przeciwnej stronie starego budynku, co znacząco zwęziło południową część dziedzińca i wymusiło umieszczenie źródła wody wewnątrz nowego budynku. Całość ponownie przebudowano na przełomie XV i XVI wieku, kiedy między innymi pierwotny dom podparto od wschodu dwoma masywnymi przyporami i skrócono od strony południowej, a następnie zamknięto nowym murem. W trakcie późnogotyckiej przebudowy wzniesiono także czworoboczny budynek między dwoma wieżami cylindrycznymi, dostawiony do zewnętrznej elewacji muru obronnego. Być może miał on formę wieży, dodatkowo wzmacniającej ochronę drogi dojazdowej. Wraz z nim gruntownie przebudowano północny zespół bramny.
Zamek Pecka, choć był założeniem bergfriedowym, dominującym w środkowoeuropejskim budownictwie obronnym od połowy XIII do połowy XIV wieku, miał interesującą formę z powodu zastosowania aż dwóch cylindrycznych wież. Z nich jedna została prawie w całości wysunięta przed lico muru, co sugerowałoby przejście z obrony pasywnej (stosowanej w XIII wiecznych wieżach bergfriedowych) do obrony aktywnej, zaczynającej się już na linii rowu fosy. Druga wieża konieczna była z powodu ochrony drogi dojazdowej, opinającej długi bok zamku, oraz nietypowo usytuowanego budynku mieszkalnego. Tendencja do budowy zamków dwuwieżowych obserwowana była w Czechach również w innych siedzibach mieszkalno – obronnych, czego przykładami były zamki Žebrák, Talmberk czy młodsze Kostomlaty lub Borotín, (Zvířetice lub Vlašim reprezentowały odmienny wariant).
Stan obecny
Obecnie zamek w większości znajduje się w stanie ruiny, a jedynym odnowionym i zadaszonym elementem jest renesansowe skrzydło zachodnie. Mniej więcej do połowy wysokości zachowała się mniejsza z dwóch wież, północna natomiast przetrwała w dolnych partiach. Zwiedzanie zamku obejmuje, oprócz zrujnowanych elementów zabudowy, parę pokoi w skrzydle renesansowym, a także ekspozycje na pierwszym i drugim piętrze, skupiające się na historii zamku, oraz życiu i twórczości najsłynniejszego właściciela Pecki – podróżnika, pisarza i kompozytora Kryštofa Haranta z Polžic i Bezdružic. Jeden z pokoi poświęcony jest życiu mieszkańców wsi w regionie Podgórza karkonoskiego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.