Osek – klasztor cysterski

Historia

   Pierwszy klasztor został założony przez Milhosta z Mašťova, który w 1191 roku poprosił Erkenberta, opata nieodległego, bawarskiego klasztoru w Waldsassen, aby wysłał grupę cysterskich mnichów do Mašťova, celem założenia nowego konwentu. Mnisi osiedlili się w dobrach Milhosta, lecz po paru latach zaczęły mnożyć się spory, gdyż możnowładca nie chciał zrezygnować ze swojego wpływu na darowane terytorium i jednocześnie pragnął czerpać zyski z klasztoru. W 1196 roku akt darowizny dla konwentu potwierdził czeski książę z dynastii Przemyślidów, Henryk Brzetysław, lecz nawet to nie doprowadziło do załagodzenia konfliktu. Sytuację tą wykorzystał Slavek z rodu Hrabišiców, który także chciał ufundować opactwo. Zaoferował on mnichom swój majątek w okolicy osady Osek, gdzie ostatecznie w 1197 roku konwent z Mašťova się przeniósł.
   W nowej lokalizacji klasztor mógł się spokojniej rozwijać, jako iż Hrabišiowcy w połowie XIII wieku przenieśli się do swego zamku Rýzmburk. Cystersi nabywali nowe dobra, rozbudowywali klasztor i nawet próbowali założyć własną filię w Nížkovie, choć przedsięwzięcie to ostatecznie nie powiodło się. Budowa kościoła klasztornego w swym zasadniczym zrębie prawdopodobnie ukończona została w latach 20-tych XIII wieku. W 1209 roku biskup praski Daniel II wyświęcić miał cmentarz i ołtarz świętych Piotra i Pawła, a w 1221 roku papież Honoriusz III zezwolił na złożenie w kościele relikwii oraz udzielił odpustu wszystkim którzy go odwiedzą w tygodniu po jego wyświęceniu. Wraz ze świątynia wznoszone były zabudowania klauzury, jednak prace nad nimi ciągnęły się aż do połowy XIV wieku.
   Pod koniec lat 40-tych XIII wieku klasztor padł ofiarą wewnętrznych walk między Wacławem I a jego synem Przemysłem Ottokarem II, który dokonał grabieży opactwa, z zemsty za porażkę w bitwie pod Mostem, zadaną przez Boreša z Rýzmburka. Po królewskim pojednaniu konwent szybko odzyskał siły, zaczął naprawiać szkody, a także rozwijać się i pomnażać majątek, w czym miały pomóc relikwie św. Jana Chrzciciela, zdobyte przez Boreša po bitwie pod Kressenbrunn i podarowane klasztorowi. W 1278 roku, w niespokojnym okresie po śmierci Przemysła Ottokara II, klasztor został ponownie splądrowany przez wojska brandenburskie, lecz w XIV wieku Jan Luksemburski uczynił Osek klasztorem królewskim i aż do wojen husyckich cystersom udało się w pokoju rozwijać.
   W 1421 roku klasztor osecki najechały wojska husyckich prażan. Zabudowania obrabowano i spustoszono, a mnisi musieli ratować się ucieczką do miśnieńskiego Altzella. W 1429 roku klasztor został ponownie zniszczony. Cystersi powrócili do zrujnowanych zabudowań dopiero w połowie XV wieku i w trudnych warunkach egzystowali do XVI stulecia. W 1580 roku na wniosek cesarza Rudolfa II konwent został rozwiązany, a jego własność przeszła na administrację konsystorza arcybiskupa praskiego. Mnisi musieli wówczas udać się do Zbraslavia. Ówczesny arcybiskup Karel z Lamberka lubił przebywać w oseckim klasztorze, próbował także trwale związać go z posiadłościami biskupimi. W tym celu postanowił nawet zniszczyć klasztorne archiwum w celu utrudnienia cystersom ewentualnego dochodzenia swych praw i rewindykacji. Ostatecznie zniesienie konwentu zostało anulowane w 1614, dzięki staraniom kolejnego arcybiskupa Jana Loheliusa. W 1626 roku postanowiono także zwrócić cystersom zabudowania klasztorne w Oseku.
   XVIII wiek przyniósł klasztorowi znaczny rozkwit, ale i niestety doprowadził do prawie całkowitego przekształcenia pierwotnej zabudowy w duchu baroku. Przyczynili się do tego dwaj opaci – Laurencius Knittl, zwany Scypio i Benedykt Littwerig. Opat Laurencius rozpoczął odnawianie klasztoru, a prace kontynuował Litwerig, który w latach 1712 – 1718 powierzył przebudowę włoskiemu architektowi Octavianowi Broggio. W XIX i XX wieku nie prowadzono już żadnych większych prac. Konwent zdołał przetrwać okres wojny siedmioletniej i  reform józefińskich. Nie miały one na osecki klasztor wpływu, wręcz przeciwnie, otrzymał on biblioteki i zbiory innych zlikwidowanych konwentów.

Architektura

   Głównym elementem klasztoru był trójnawowy kościół o formie bazyliki założonej na planie krzyża łacińskiego. Była to budowla z prostokątnym prezbiterium i zgodnie z regułą cysterką, pozbawiona wieży. Jedynie na przecięciu naw umieszczono niewielką sygnaturkę. Zachodnia fasada była prosta, przecięta lizenami, zapewne znajdował się w niej główny portal wejściowy. Wszystkie nawy prezbiterium i transept posiadały sklepienia, wiadomo również, iż we wschodniej części głównej nawy chóru umieszczone były trzy okna, a nad nimi duża okrągła rozeta. Nawy boczne posiadały on wschodu pojedyncze okna. Transept zwieńczony był trzema przęsłami sklepienia krzyżowego. W jego południowej ścianie zachował się monumentalny portal prowadzący do klasztornych krużganków. Nie jest pewne zwieńczenie korpusu, możliwe iż nawy boczne, a nawet nawa główna pierwotnie posiadały jedynie płaski, drewniany strop.
   Zabudowania klasztorne rozciągały się po południowej stronie kościoła, zamykając wraz z nim prostokątny, otoczony krużgankami wirydarz. Najstarszą częścią było skrzydło wschodnie, którego mury obwodowe, podobnie jak cały kościół, zbudowano z dużych kwadr. Jego najważniejszym pomieszczeniem był kapitularz, połączony z krużgankiem dużym ostrołukowym portalem ze zdobieniem w postaci trójliścia. Było to miejsce służące zakonnikom do narad, codziennych zebrań i rozwiązywania problemów. Wstęp do niego mieli jedynie bracia i opat, jednak by z krużganka obradom przysłuchiwać się mogli konwersi i nowicjusze, po bokach portalu wejściowego przepruto duże trójdzielne przeźrocza, dzielone podwójnymi kolumienkami. Wnętrze kapitularza w Oseku otrzymało formę dwunawową, ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym sześciu przęseł opartym na dwóch filarach. Pośrodku sali zachowało się cenne, kamienne lektorium z drugiej ćwierci XIII wieku, usytuowane na dwóch kolumnach o ciekawym poskręcanym kształcie. Z zewnętrznej ściany kapitularza od pierwszej ćwierci XVI wieku wystawała trójbocznie zamknięta gotycka kapliczka, przykryta sklepieniem sieciowym przeciętym żebrami.
   Przy południowym boku prezbiterium, a na północ od kapitularza, znajdowała się wybudowana wraz z nim kaplica (późniejsza zakrystia) oraz armarium. Dwa przęsła kaplicy wieńczyły sklepienia opadające na krótkie i masywne wałki służek z kielichowatymi głowicami. Od zachodu kaplica była oświetlona dużym półkolistym oknem. Po stronie południowej kapitularza usytuowana była otwarta do krużganka sień wejściowa, a następnie parlatorium, czyli pomieszczenie w którym bracia mogli rozmawiać bez obawy złamania ślubów milczenia. Ostatnim pomieszczeniem przyziemia skrzydła wschodniego była fraternia, będąca miejscem wykonywania prac ręcznych, zwłaszcza w okresie zimowym. Najczęściej we fraterniach usytuowane były skryptoria w których kopiowano cenne księgi. W Oseku pomieszczenie to przykryte było sześcioma przęsłami sklepienia krzyżowo – żebrowego opartymi na dwóch środkowych filarach i oświetlane trzema wysokimi oknami od strony wschodniej. Z krużgankiem łączył ją portal przepruty w ścianie zachodniej, natomiast z piętrem schody umieszczone w grubości muru. Górna kondygnacja skrzydła wschodniego zapewne przeznaczona była na dormitorium skomunikowane od północy z transeptem kościoła, a od południa prawdopodobnie z latrynami.
   W skrzydle południowym usytuowano między innymi jednonawowy refektarz, podzielony na pięć wąskich, prostokątnych przęseł krzyżowego sklepienia. Przed przystąpieniem do posiłku bracia mogli się umyć w lawatarzu, znajdującym się zaraz naprzeciwko refektarza, przy południowym ciągu krużganka. Był to pięcioboczny aneks zwieńczony sklepieniem krzyżowym i żebrami promienistymi w zamknięciu. W jego wnętrzu mieściła się studnia i umywalnia z wodą. Najpóźniej bo do połowy XIV wieku pracowano nad skrzydłem zachodnim i ukończeniem krużganków. W zachodniej części prawdopodobnie znajdowały się sypialnie i jadalnia konwersów oraz pomieszczenia magazynowe (cellarium). Układ tej całkowicie przekształconej w XVIII wieku części klasztoru pozostaje nieznany.

Stan obecny

   Obecnie klasztor należy do Zgromadzenia Najczystszego Serca Dziewicy, kierowanego przez klasztor cystersów w Sostrup w Danii. Z kościoła klasztornego, radykalnie przebudowanego w okresie nowożytnym, zachował się jego rdzeń, ukryty pod barokowym płaszczem. O gotyckim bogactwie zaświadczają natomiast zachowane krużganki wraz z salą kapitulną we wschodnim skrzydle. Dzięki wyrafinowaniu, bogactwu i jakości detalu architektonicznego kapitularz należy do jednego z najważniejszych dzieł pierwszej połowy XIII wieku na terenie Czech. Także w krużgankach przetrwało wiele pierwotnych portali, gotyckich nisz oraz lawatarz. Z oryginalnych elementów zobaczyć można również kaplicę po południowej stronie prezbiterium, czy sklepienia refektarza.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Klášter cisterciáků.

Strona internetowa osek.cz, Cisterciácký klášter Osek.