Historia
Pierwotny zamek zbudowano około połowy XIII wieku, a więc w czasach króla Wacława I, albo z inicjatywy jego następcy, Przemysła Ottokara II. Wzniesiony został w celu ochrony drogi z Milevska do Mirovic, powyżej brodu na lewym brzegu Wełtawy, gdzie pobierano opłaty celne na rzece. Pierwsza wzmianka o ich poborze pojawiła się w 1253 roku, natomiast najstarsza informacja o zamku powstała w 1287 roku, kiedy to toczyli walki stronnicy praskiego biskupa Tobiáša z Bechyně z opiekunem młodego króla Wacława II, Zawiszą z Falkenštejna. Zbudowany na dobrach królewskich, zamek został zajęty wówczas przez załogę Zdislava ze Šternberka, który wraz z Dětřichem Švihovcem ze Svihova i jego ludźmi napadał na dobra i ludzi biskupa Příbramia.
W 1357 roku król Karol IV oddał Orlík w zastaw Detřichowi z Portic, który był jedną z najważniejszych postaci na scenie politycznej swoich czasów. Zajmował stanowisko kanclerza Królestwa Czeskiego, prepozyta wyszehradzkiego i biskupa mindeńskiego. Trzy lata później Detřich za zgodą króla przekazał zamek wraz z przeprawą i komorą celną swemu bratankowi o tym samym imieniu, burgrabiemu na Wyszehradzie, z zastrzeżeniem, że będzie on otwarty dla króla na wypadek wojny. W 1370 roku, prawdopodobnie po śmierci nowego właściciela, Karol IV Luksemburski oddał zamek Hyncíkowi Pluhowi z Rabštejna, który później stał się jednym z głównych stronników jego syna, Wacława. W 1395 roku Hyncík Pluh zamienił Orlík z podkomorzym Zikmundem Hulerem na niewielki zamek Boršengryn niedaleko Kynžvartu. Nowy właściciel w 1405 roku został skazany i stracony, po tym jak jego wrogowie fałszywie oskarżyli go o defraudację. Brat Hulera, Ondřej, sprzedał w 1408 roku zamek wraz z majątkiem Petrowi Zmrzlíkowi ze Svojšína, najwyższemu mincerzowi Królestwa Czech. Ród Zmrzlíków dzierżył Orlík aż do 1514 roku, dokonując w międzyczasie licznych, gruntownych, późnogotyckich przekształceń zamku.
Petr Zmrzlík i jego synowie Petr, Václav i Jan początkowo należeli do czołowych zwolenników husytyzmu. Orlík stanowił wówczas przeciwwagę dla katolickiego zamku Zvíkov. W 1422 roku gościem właścicieli był na Orlíku nawet sławny husycki wódz i polityk Jan Žižka z Trocnova, który wysłał stamtąd wezwanie do domažlickich mieszczan, by przeciwstawili się krzyżowcom i czeskim wrogom. Jednak już w 1427 roku Zmrzlíkowie przeszli na stronę katolickich przeciwników, za co cesarz Zygmunt nadał im majątki Kostelec, Tochovice i Rožmitál. Od 1457 roku Orlík dzierżył Jaroslav Zmrzlík, popierający husyckiego króla Jerzego z Podiebradów, podczas gdy właściciele sąsiedniego Zvikova – ród Rožmberków, stali po stronie węgierskiego Macieja Korwina. Skutkowało to wieloma niszczącymi najazdami i plądrowaniem majątków przeciwników.
Ostatnim z rodziny Zmrzlíków był wnuk Jaroslava, Václav, który zmarł w 1567 roku. Orlík posiadał od 1501 roku, jednak po zniszczeniu zamku przez pożar w 1508, przeniósł się do Lnáře, a Orlík sprzedał w 1514 roku za zgodą króla Kryštofowi ze Švamberka, który uzyskał już prawo do dziedzicznego posiadania zamku. Kryštof dużym nakładem finansowym odbudował i przebudował zamek, dzięki czemu stał się on jednym z centrów rozległego majątku Švamberków. W okresie tym dobra orlíckie obejmowały pięć dworów, dwa browary, trzy małe miasteczka i 51 wsi. Kolejną, tym razem renesansową przebudowę zamku, przeprowadził po 1575 roku Kryštof II ze Svamberka. Wszystkie te nakłady finansowe poszły na marne, gdyż kolejny dziedzic zamku, Petr ze Švamberka, zaangażował się w latach 1618-1620 w antycesarskie powstanie, za co po klęsce pod Białą Górą jego majątek został skonfiskowany i obsadzony przez wojska Habsburgów.
W 1623 roku zamek Orlík kupił lojalny poddany cesarza, książę Jan Oldřich z Eggenberku. W zamian za pomoc w stłumieniu antyhabsburskiego buntu, otrzymał on ponadto dobra Krumlov, Netolice i Dachatice. Jego potomkowie posiadali Orlík do 1717 roku, kiedy to odsprzedali go Schwarzenbergom, jako iż ich główną rezydencją był wówczas Krumlov. W 1802 roku ród Schwarzenbergów podzielił się na dwie gałęzie, z których młodsza zajęła Orlík. W tym czasie zamek przeżywał okres największej nowożytnej świetności, ponieważ stał się domem założyciela orlíckiej gałęzi rodziny, austriackiego feldmarszałka Karola Filipa Schwarzenberga, znanego głównie ze zwycięstwa nad Napoleonem w tak zwanej Bitwie Narodów pod Lipskiem z 1813 roku.
W 1802 roku zamek raz jeszcze spłonął, lecz Karol Filip kazał go naprawić i rozbudować budynki mieszkalne o trzecie piętro. Odbudowa wiązała się z kolejnymi przekształceniami i coraz to dalszym zatracaniem pierwotnego wyglądu zamku, szczególnie pogłębionym po neogotyckich pracach prowadzonych od połowy XIX wieku. Ostatnie, mniejsze zmiany budowlane przeprowadzili Schwarzenbergowie w latach 1937-1939. Po drugiej wojnie światowej utracili oni rezydencję w wyniku nacjonalizacji, lecz odzyskali ją po upadku komunizmu w Czechach. W latach 1958-1962 prowadzono przy zamku rozległe prace zabezpieczające, w związku z zalaniem doliny Wełtawy na skutek budowy zapory Orlickiej.
Architektura
Zamek usytuowano wysoko na skalistym cyplu, wcinającym się w wody rzeki Wełtawy. Powierzchnia cypla była nierówna i wyraźnie nachylona w kierunku północno-zachodnim. Dzięki naturalnemu ukształtowaniu, był on całkowicie chroniony stromymi skarpami z trzech stron. Jedynie południowo-zachodnia część, rozciągająca się płaskim przesmykiem, nadawała się na poprowadzenie drogi dojazdowej i była zagrożona ewentualnym atakiem. Zapewne początkowo wystarczającą ochronę zapewniała tam wysoka skała, na której powstały najstarsze zabudowania i którą poprzedzono przekopem. Później jednak, jako że oddzielała cypel od szyi, skała została uformowana i wtopiona w zabudowę w ten sposób, iż stworzyła tarczę przed czołem zamku. W najszerszym miejscu miała ona długość 20 metrów, przez co wraz z poprzeczną fosą zapewniła skuteczną ochronę. Po południowo-zachodniej stronie zamku założono trapezowate w planie podzamcze, z większością zabudowy początkowo zapewne o konstrukcji drewnianej.
Charakterystyczne i dość nietypowe zaokrąglenie czołowego muru zamku skłaniałoby do przypuszczeń, iż ściana ta początkowo była fragmentem pierwotnego muru obronnego zamku z XIII wieku, wyznaczającego przed XV-wieczną rozbudową niewielki dziedziniec, umieszczony w najwyższym miejscu skalnej formacji. Takie zaokrąglenie mogło otaczać hipotetyczną pierwotną wieżę – bergfried, wolnostojącą, ale usytuowaną zaraz za murem obronnym, podobnie jak wieże główne zamków Pirkštejn lub Hasištejn (pomieszczenie dawnej kuchni na piętrze we frontowej części zamku charakteryzowało się zaobleniem, co uzasadniałoby pogląd, że powstało jako negatyw cylindrycznego bergfriedu o średnicy około 10 metrów, który w niewielkiej odległości otoczony był zaokrąglonym murem o grubości około 2 metrów). Wjazd do XIII-wiecznego zamku najpewniej odbywał się drogą po południowo-zachodniej stronie bergfriedu, pod okiem obrońców czuwających na wysoko położonym na skale murze obronnym. Droga ta mijała wieżę i osiągała dziedziniec od strony zachodniej, pozbawionej wówczas jeszcze zabudowy mieszkalnej.
Nie później niż w połowie XIV wieku, Orlík wzmocniony został na części obwodu zewnętrznym murem parchamu o grubości 1,5 metra. Poprowadzono go od strony południowo-zachodniego czoła zamku, prawdopodobnie też na południowym-wschodzie i wschodzie oraz być może od północnego-wschodu. Z pewnością nie zbudowano go od strony skalistych północnych skarp, które najpewniej uznano za wystarczające zabezpieczenie i gdzie mogło nie być wystarczająco dużo wolnego miejsca. W linii zewnętrznego muru na południowym-zachodzie musiała zostać utworzona zewnętrzna brama, prawdopodobnie o formie zwykłego portalu, być może ze zwodzonym mostem opuszczanym nad poprzeczny przekop.
W trakcie gruntownej przebudowy zamku z XV wieku, hipotetyczny bergfried na szczycie skały został usunięty, czy to z powodu problemów statycznych związanych z erozją jego podstawy, czy też z powodu budowy masywnego muru tarczowego, który osłonił całą znajdującą się na cyplu zabudowę. Zamek wzmocniono wówczas w części północno-zachodniej, gdzie utworzono częściowo wykuty w kamieniu korytarz bramny (skała miała w tym miejscu około 14,5 metra grubości), flankowany przez dobudowaną południowo-zachodnią cylindryczną wieżę, przystosowaną już do użycia broni palnej. Miała ona 8,5 metra średnicy i mury grubości około 2,7 metra, przy czym najwyższa kondygnacja poszerzona była poprzez osadzenie na kamiennych konsolach wystających z lica ścian. Kolejna zaoblona od czoła wieża, z górną kondygnacją również osadzoną na konsolach, umieszczona została w południowym narożniku zamku. Między nimi znajdował się wspomniany powyżej masywny mur tarczowy o grubości 3-3,6 metra, na środku zwrócony w stronę dziedzińca ścianą prostą, ale poprowadzony od strony zewnętrznej lekkim łukiem, prawdopodobnie wykorzystującym fragment starszego muru z XIII wieku. Nad przejazdem bramnym korona muru tarczowego górowała wysokością około 17 metrów.
Najstarsza zabudowa mieszkalna zamku prawdopodobnie znajdowała się po wschodniej stronie dziedzińca, przy murze obronnym. Została on gruntownie przebudowana po połowie XIV wieku, ale niewykluczone, iż jej początki sięgać mogły jeszcze XIII wieku. Przypuszczalnie miała wówczas formę trójprzestrzennego domu w narożniku wschodnim, o układzie typowym dla wczesnogotyckich pałaców. W późniejszym okresie średniowiecza budynek zapewne został przedłużony od zachodu. Być może wtedy też z jego obrysu wysunięto poza obwód muru obronnego wieloboczne prezbiterium kaplicy, której nawa włączona była w jednotraktowy ciąg pomieszczeń południowo-wschodniej zabudowy dziedzińca. Kolejny budynek znajdował się w narożniku północnym zamku. Był to prostokątny blok zabudowy, umieszczony w najbezpieczniejszym miejscu, sąsiadującym z nadrzecznymi skarpami. Wysunięty z obrysu zamku ku północy, być może pierwotnie miał formę wieżową, dzięki której kontrolował ruch na Wełtawie. Zachodnia i północno-zachodnia część zamku w okresie pełnego średniowiecza prawdopodobnie ograniczona była tylko murem obronnym.
W pierwszej ćwierci XVI wieku, w ramach odbudowy po pożarze z 1508 roku, zbudowano środkową wieżyczkę na czołowym murze tarczowym. Prawdopodobnie wówczas też przykryto mur tarczowy wysokim dachem. Ponadto zmodernizowano zespół bramny, za którym powstało skrzydło północno-zachodnie, od strony zewnętrznej podparte masywnymi przyporami. Jego ściana wewnętrzna, poprowadzona od strony dziedzińca, została posadowiona na masywnym murze z XIII wieku, podczas gdy do wzniesienia ściany zewnętrznej wykorzystano XIV-wieczny mur parchamu, czy też pierwotnej drogi bramnej. Przebudowano też pozostałe pomieszczenia, zwłaszcza na poziomie piętra, a w niektórych przypadkach nawet w przyziemiu (ceglane sklepienia w skrzydle południowo-wschodnim). Prowadzono prace budowlane przy kaplicy, nie wiadomo jednak czy zmodyfikowano starszą kaplicę z XIV wieku (podwyższoną o dodatkową kondygnację), czy też dopiero wówczas w całości wzniesiono wieloboczny ryzalit prezbiterium. Na całym zamku przebito nowe większe okna i założono późnogotyckie portale. Dziedziniec wybrukowano kostką brukową.
Stan obecny
Zamek w wyniku wielokrotnych nowożytnych przekształceń, będących najczęściej następstwami niszczących pożarów, zatracił praktycznie całkowicie średniowieczne cechy stylistyczne. O jego gotyckim pochodzeniu na pierwszy rzut oka świadczyć może jedynie posadowienie na nadrzecznym cyplu, a do oryginalnego kształtu nawiązywać może tylko z grubsza obecna forma, kryjąca pod nowożytnymi elewacjami pierwotne mury. Najbardziej rzucającym się w oczy elementem jest zachowana w całości XV-wieczna wieża zachodnia, dziś pokryta nieciekawymi neogotyckimi akcentami. Przy uważniejszym zwiedzaniu dostrzec można późnogotyckie okna maswerkowe w prezbiterium kaplicy, kilka portali z pierwszej ćwierci XVI wieku w skrzydle północno-zachodnim od strony dziedzińca i tamże część ościeża zamurowanego okna z tego samego okresu. We wnętrzach większość sklepień była przekształcana w okresie nowożytnym, ale zachowały się dwa gotyckie sklepienia krzyżowo-żebrowe w skrzydle południowo-wschodnim, późnogotyckie kolebki w skrzydle południowo-wschodnim, czy wysklepkowe sklepienie w środkowym pomieszczeniu skrzydła północno-zachodniego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Kašička F., Nechvátal B., Hrady, hrádky a tvrze na Písecku, Písek 1995.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Varhaník J., Husitské opevnûní hradu Orlíka nad Vltavou, „Průzkumy památek”, I/1998.
Varhaník J., Stavební proměny hradu Orlíka nad Vltavou v 16. století, „Archæologia historica”, 42/2/2017.
Záruba F., Hrady doby přemyslovské I. Královské hrady, biskupská sídla, Chebsko, Praha 2023.