Orlík nad Vltavou – zamek

Historia

    Pierwotny zamek zbudowano około połowy XIII wieku w celu ochrony drogi z Milevska do Mirovic, powyżej brodu na lewym brzegu Wełtawy, gdzie pobierano opłaty celne na rzece. Pierwsza wzmianka o ich poborze pojawiła się w 1253 roku, natomiast najstarsza informacja o zamku pochodzi z 1287 roku, kiedy to toczyli walki stronnicy praskiego biskupa Tobiáša z Bechyně z opiekunem młodego króla Wacława II, Zawiszą z Falkenštejna. Zbudowany na dobrach królewskich, zamek został zajęty wówczas przez załogę Zdislava ze Šternberka, który wraz z Dětřichem Švihovcem ze Svihova i jego ludźmi napadł na biskupa Příbramia.
   W 1357 roku król Karol IV oddał Orlík w zastaw Jetřichovi z Portic, który był jedną z najważniejszych postaci na scenie politycznej swoich czasów. Zajmował stanowisko kanclerza królestwa czeskiego, proboszcza wyszehradzkiego i biskupa mindeńskiego. Trzy lata później Jetřich za zgodą króla przekazał zamek swemu synowi, burgrabiemu na Wyszechradzie. W 1370 roku, prawdopodobnie po śmierci nowego właściciela, Karol IV oddał zamek Hyncíkovi Pluhovi z Rabštejna, który później stał się jednym z głównych stronników jego syna, Wacława. W 1395 roku Hyncík Pluh zamienił Orlík z Zygmuntem Hulerem na zamek Boršengryn niedaleko Kynžvartu. Nowy właściciel w 1405 roku został skazany i stracony, po tym jak jego wrogowie fałszywie oskarżyli go o defraudację. Brat Hulera, Ondřej sprzedał w 1408 roku zamek wraz z majątkiem Petrowi Zmrzlíkowi ze Svojšína, najwyższemu mincerzowi królestwa Czech. Ród Zmrzlíków dzierżył Orlík aż do 1514 roku, dokonując w międzyczasie licznych, późnogotyckich przekształceń zamku.
   Petr Zmrzlík i jego synowie Petr, Václav i Jan początkowo należeli do czołowych zwolenników husytyzmu. Orlík stanowił wówczas przeciwwagę dla katolickiego zamku Zvíkov. W 1422 roku gościem właścicieli był na Orlíku nawet sławny husycki wódz i polityk ​​Jan Žižka z Trocnova, który wysłał stamtąd wezwanie do domažlickich mieszczan, by przeciwstawili się krzyżowcom i czeskim wrogom. Jednak już w 1427 roku Zmrzlíkowie przeszli na stronę katolickich przeciwników, za co cesarz Zygmunt nadał im majątki Kostelec, Tochovice i Rožmitál.

   Od 1457 roku Orlík dzierżył Jaroslav Zmrzlík, popierający husyckiego króla Jerzego z Podiebradów, podczas gdy właściciele sąsiedniego Zvikova – ród Rožmberków, stali po stronie węgierskiego Macieja Korwina. Skutkowało to wieloma niszczącymi najazdami i plądrowaniem majątków przeciwników.
   Ostatnim z rodziny Zmrzlíków był wnuk Jaroslava, Václav, który zmarł w 1567 roku. Orlík posiadał on od 1501 roku, jednak po zniszczeniu zamku przez pożar w 1508, przeniósł się do Lnáře, a Orlík sprzedał w 1514 roku za zgodą króla Krzysztofowi ze Švamberka, który uzyskał już prawo do dziedzicznego posiadania zamku. Krzysztof dużym nakładem finansowym odbudował i przebudował zamek, dzięki czemu stał się on jednym z centrów rozległego majątku Švamberków. W okresie tym dobra orlíckie obejmowały pięć dworów, dwa browary, trzy małe miasteczka i 51 wsi. Kolejną renesansową przebudowę zamku przeprowadził po 1575 roku Krzysztof II ze Svamberka. Wszystkie te nakłady finansowe poszły na marne, gdyż kolejny dziedzic zamku, Petr ze Švamberka, zaangażował się w latach 1618 – 1620 w antycesarskie powstanie, za co po klęsce pod Białą Górą jego majątek został skonfiskowany i obsadzony przez wojska Habsburgów.
   W 1623 roku zamek kupił lojalny poddany cesarza, książę Jan Oldřich z Eggenberku. W zamian za pomoc w stłumieniu buntu, otrzymał on ponadto dobra Krumlov, Netolice i Dachatice. Jego potomkowie posiadali Orlík do 1717 roku, kiedy to odsprzedali go Schwarzenbergom, jako iż ich główną rezydencją był wówczas Krumlov. W 1802 roku ród Schwarzenbergów podzielił się na dwie gałęzie, z których młodsza zajęła Orlík. W tym czasie zamek przeżywał okres największej nowożytnej świetności, ponieważ stał się domem założyciela orlíckiej gałęzi rodziny, austriackiego feldmarszałka Karola Filipa Schwarzenberga, znanego głównie ze zwycięstwa nad Napoleonem w „Bitwie Narodów” pod Lipskiem w 1813 roku.
   W 1802 roku zamek spłonął, lecz Karol Filip kazał go naprawić i rozbudować budynki mieszkalne o trzecie piętro. Odbudowa wiązała się z kolejnymi przekształceniami i coraz to dalszym zatracaniem pierwotnego wyglądu zamku, szczególnie pogłębionym po neogotyckich pracach prowadzonych od połowy XIX wieku. Ostatnie, mniejsze zmiany budowlane przeprowadzili Schwarzenbergowie w latach 1937 – 1939. Po drugiej wojnie światowej utracili oni rezydencję w wyniku nacjonalizacji, lecz odzyskali ją po upadku komunizmu w Czechach.

Architektura

   Zamek usytuowano wysoko na skalistym cyplu, wcinającym się w wody rzeki Wełtawy. Dzięki temu był całkowicie chroniony stromymi skarpami z trzech stron. Jedynie południowa część, rozciągająca się płaską szyją, nadawała się na poprowadzenie drogi dojazdowej i była zagrożona ewentualnym atakiem. Z tego powodu poprzeczną skałę, która pierwotnie oddzielała cypel od szyi, wyciosano w ten sposób, iż stworzyła tarczę przed czołem zamku. W najszerszym miejscu miała ona długość 20 metrów, przez co wraz z poprzeczną fosą zapewniła skuteczną ochronę. W zachodniej części skały umieszczono wykuty w kamieniu korytarz bramny, flankowany przez południowo – zachodnią cylindryczną wieżę. Miała ona 8,5 metra średnicy i na około 2,7 metra grube mury. Kolejna cylindryczna wieża znajdowała się w narożniku południowym. Między nimi, na środku masywny mur poprowadzono lekkim łukiem, w którego wnętrzu później mieściła się kuchnia zamkowa. W stronę dziedzińca mur ten zwrócony był ścianą prostą.
   Poprzedzony mostem zwodzonym i umieszczony w budynku bramnym przejazd poprowadzono między murem obronnym zamku z jednej strony, a skalnym blokiem z drugiej (w miejscu tym miał on 14,5 metra grubości). Wjazd prowadził na prawie prostokątny dziedziniec, otoczony murami i zakończony na północy budynkiem mieszkalnym. Był to masywny blok zabudowy, umieszczony w najbezpieczniejszym, najbardziej oddalonym od bramy miejscu. Posiadał lekko załamany kształt, a z jego naroża północno – zachodniego w kierunku północnym wybiegał masywny fragment muru z którego można było kontrolować ruch na rzece. W dalszej fazie rozbudowy pojedynczy trakt budynku powiększono do wielkości domu dwutraktowego. Drugi budynek wzniesiono po 1340 roku (choć niewykluczone, iż jego początki sięgają jeszcze XIII wieku) przy kurtynie wschodniej. Z jego obrysu wyłamywało się poza obwód murów obronnych wieloboczne prezbiterium kaplicy, której nawa włączona była w ciąg wschodniej zabudowy na dziedzińcu. Zachodnia część zamku w okresie średniowiecza prawdopodobnie ograniczona była tylko murem obronnym.
   Zamek zabezpieczał dodatkowo na części obwodu mur parchamu. Nie ma pewności kiedy go zbudowano, lecz zapewne miało to jeszcze miejsce w okresie średniowiecza. W XVI wieku zbudowano środkową wieżyczkę na czołowym murze, powstało skrzydło zachodnie, przebudowano skrzydło wschodnie, a na całym zamku przebito nowe większe okna.

Stan obecny

   Zamek w wyniku wielokrotnych nowożytnych przekształceń, będących najczęściej następstwami niszczących pożarów, zatracił praktycznie całkowicie pierwotne cechy stylistyczne. O jego średniowiecznym pochodzeniu na pierwszy rzut oka świadczyć może jedynie posadowienie na nadrzecznym cyplu, a do oryginalnego kształtu nawiązywać może tylko z grubsza obecna forma, kryjąca pod nowożytnymi elewacjami pierwotne mury. Najbardziej rzucającym się w oczy elementem jest zachowana w całości wieża południowo – zachodnia, dziś pokryta nieciekawymi neogotyckimi akcentami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa castles.cz, Zamek Orlík nad Vltavou.