Historia
Początki ołomunieckiego grodu sięgały IX wieku, kiedy to znajdował się w obrębie Państwa Wielkomorawskiego i dzięki korzystnemu usytuowaniu służył za książęce oraz polityczne centrum regionu. Po upadku Wielkiej Morawy na początku X wieku, gród przejściowo znalazł się pod wpływem Węgrów, do czasu ich klęski z siłami czesko-niemieckimi nad rzeką Lech w 955 roku. Na początku XI wieku Ołomuniec zajęły polskie oddziały Bolesława Chrobrego, uznawanego przez Morawian za sojusznika przeciwko Czechom. Utrzymały się one w Ołomuńcu do lat 20-tych XI wieku, kiedy to gród został uszkodzony w trakcie odbijania przez czeskie wojska księcia Oldrzycha. Jego syn i następca, książę Brzetysław I, uczynił z odbudowanego Ołomuńca centrum udzielnego księstwa, powierzając zarząd nad nim swemu synowi Spitygniewowi.
Gród ołomuniecki po raz pierwszy bezpośrednio wspomniany został w przekazach pisemnych w 1055 roku w kronice Kosmasa. W roku tym młodszy brat Spitygniewa II, mieszkający w Ołomuńcu Wratysław, uciekł z kraju na Węgry do króla Andrzeja, pozostawiając w domu ciężarną żonę. Spitygniew zemścił się na niej, umieszczając na miesiąc w więzieniu. Zwolniona została dopiero po interwencji biskupa praskiego, ale zmarła w drodze do męża. Wratysław natychmiast ożenił się z Adelą, córką węgierskiego władcy, co powiększyło niepokój na czeskim dworze i wpłynęło na decyzję Spitygniewa, by nadać Wratysławowi Ołomuniec i inne grody na Morawach, jakie sam otrzymał od ojca. Gdy w 1061 roku Spitygniew II zmarł, jego miejsce zajął Wratysław II, który na ołomuniecką siedzibę mianował swego brata Ottona Pięknego, dotąd księcia Znojma.
Początkowo gród ołomuniecki funkcjonował na terenie wzgórza na którym znajdował się kościół św. Piotra, przy którym w 1063 roku z inicjatywy Wratysława II odnowiono biskupstwo morawskie. Umieszczenie w Ołomuńcu siedziby nowego hierarchy wpłynąć mogło na decyzję księcia ołomunieckiego, zmarłego w 1087 roku Ottona lub panującego od 1091 roku Świętopełka, o translokacji pod koniec XI wieku własnej siedziby na sąsiednie wzgórze. Na nowym miejscu w obrębie obwarowań grodu książę Świętopełk przed 1107 rokiem ufundował kościół, późniejszą katedrę pod wezwaniem św. Wacława, przy której pod koniec lat 30-tych XII wieku wzniesiono romański pałac, powstały z fundacji biskupa Jindřicha Zdíka. Odtąd też gród ponownie współdzielony był przez biskupa oraz ołomuniecką gałąź dynastii Przemyślidów.
Śmierć księcia Ottona II Czarnego w 1126 roku i następnie Wacława Henryka Przemyślidy w 1130 roku w trakcie węgierskiej wyprawy na cesarza bizantyjskiego, sprawiła że siedziba książęca w Ołomuńcu tymczasowo opustoszała. Morawy były administrowane z Pragi przez księcia Sobiesława, aż pięć lat później nadał on morawską dzielnicę Lupoldowi. Już jednak w 1137 roku na grodzie ołomunieckim osadził swego syna Władysława, który miał w ten sposób zdobywać doświadczenie polityczne przed objęciem rządów w Pradze. Władysław zmarł szybko, dzięki czemu w 1140 roku księciem ołomunieckim został Otton III Detleb, syn Ottona II. Po jego śmierci w 1160 roku Ołomuńcem administrował czeski król. Gdy wyruszył on na wyprawę do Włoch, ołomuniecki gród zaatakował książę Sobiesław II, pokonany na skutek kolejnego oblężenia, zorganizowanego po powrocie czeskiego władcy. Następne walki o Ołomuniec miały miejsce w 1178 roku, gdy gród zaatakowały siły Konrada Ottona ze Znojma i austriackiego księcia Leopolda. Obrońcy pod wodzą ówczesnego księcia ołomunieckiego Wacława mieli odeprzeć przeciwników, pomimo kłopotów z zaopatrzeniem w uzbrojenie (ze względu na brak amunicji do łuków mieli rzucać głazami i kłodami wyrywanymi z obwałowań grodowych). Konrad ostatecznie zajął Ołomuniec, ale dzięki wsparciu cesarza Fryderyka Barbarossy, który w 1182 roku w Ratyzbonie podniósł Morawy do rangi margrabstwa, początkowo podporządkowanego cesarzowi, a od 1185 roku władcom czeskim.
W 1204 roku gród ołomuniecki został zniszczony przez pożar, zapewne wywołany przypadkowym zaprószeniem ognia. Dało to asumpt do gruntownej przebudowy drewniano – ziemnych obwałowań w kamienny mur obronny. Prace te zainicjował król Przemysł Ottokar I i jego brat margrabia Władysław Henryk, który prawdopodobnie zamierzał z Ołomuńca uczynić swą główną siedzibę. Musiał jednak rywalizować z władzą kościelną, co doprowadziło w 1207 roku do skargi w Rzymie biskupa ołomunieckiego Roberta, utyskującego na problemy kanoników i innych dostojników kościelnych z wejściem do katedry po wybudowaniu nowych obwarowań. Papież rozsądził spór na korzyść Roberta, sprawiając że zamek zaczął stopniowo przechodzić pod kontrolę biskupią, zwłaszcza gdy po śmierci w 1222 roku Władysława Henryka, król powierzył zarząd nad Morawami Robertowi. Co prawda Przemysł Ottokar po nieudanym buncie przeciwko ojcu, królowi Wacławowi I, został mianowany margrabią morawskim, ale w 1247 roku przeniósł się do Brna i odwiedzał Ołomuniec tylko okazjonalnie. Po 1253 roku, kiedy sam wstąpił na tron czeski, na zamku ołomunieckim na stałe nie przebywał już żaden władca świecki, a całość stopniowo przejęli biskupi. Pałac margrabiów został wówczas przekształcony na siedzibę burgrabiów.
W 1306 roku na zamku doszło do znaczącego wydarzenia, które zakończyło panowanie czeskiej dynastii Przemyślidów. Przygotowujący się do wyprawy na Polskę, król Wacław III został skrytobójczo zamordowany z rąk niemieckiego rycerza, niejakiego Konrada z Turyngii (w kronice Petra Žitavskiego nazwany został on Konradem z Botenštejnu). Zabójca miał odpoczywającemu w domu kapituły ołomunieckiej królowi zadać kilka ciosów sztyletem. Nigdy nie dowiedziano się, na czyje zlecenie działał, gdyż został zabity zaraz po złapaniu, w chwili gdy wyskakiwał z budynku z zakrwawionym nożem w dłoni. Fakt, że król przebywał w domu dziekana kapituły, wskazywałby, że pałac książęcy, czy też margrabiowski, już wówczas nie istniał lub nie nadawał się do zamieszkiwania, być może z powodu wielkiego pożaru odnotowanego w 1265 roku.
W czasie panowania Jana Luksemburskiego Ołomuniec pozostawał najważniejszym ośrodkiem Moraw, w 1348 roku w ramach marchii morawskiej wraz z księstwem opawskim podniesionym do rangi niezależnego lenna Królestwa Czeskiego. Wtedy też odnotowano ostatnie wzmianki o zamku ołomunieckim, a właściwie o jego majątku wykupionym z zastawu przez młodego Karola Luksemburczyka, do czasu wstąpienia na tron będącego margrabią morawskim. Co prawda w 1380 roku margrabia Jodok w sporze z kapitułą wypędził kanoników ołomunieckich i skonfiskował ich dobra, ale ostatecznie powrócili oni do Ołomuńca na teren dawnego zamku i biskupiego pałacu. W czasie wojen husyckich, gdy Ołomuniec zagrożony był najazdem powstańców, biskup oraz dziekan opuścili wzgórze św. Wacława ze względu na bliskość obwarowań i tymczasowo schronili się na terenie miasta. Po ustaniu zagrożenia powrócili do zabudowań przykatedralnych. W 1432 roku biskup Kuneš ze Zvole nakazał dziekanowi zamieszkiwać wyłącznie w biskupiej siedzibie na obszarze dawnego zamku. W latach 30-tych XVI wieku rezydencja biskupa została przeniesiona przez Stanislava Thurzo ze wzgórza katedralnego na Předhradíe, co znacząco zmniejszyło znaczenie starszych zabudowań. W XVII i XVIII wieku większość z nich została gruntownie przekształcona w stylistyce barokowej. Przebudowano lub wyburzono budynki pałacowe, wznosząc na ich miejscu zabudowę dziekanatu, zbarokizowano kaplicę św. Anny, a cylindryczną wieżę zamkową przekształcono w kaplicę św. Barbary.
Architektura
Gród z początku XII wieku założony został na najbardziej na wschód wysuniętym z trzech wzgórz ołomunieckich. Usytuowany został ponad doliną zalewową, w zakolu rzeki Morawy i jej odnóg. Miał podłużny, zbliżony do owalnego kształt o wymiarach około 200 x 80 metrów, okupujący teren wielkości 1,5 ha. Strome stoki wzniesienia zapewniały mu bezpieczeństwo szczególnie od strony północnej i wschodniej. Dodatkowo opadały one w podmokłe i bagniste tereny, czyniące ewentualny atak z tamtych stron jeszcze trudniejszym. Od zachodu, gdzie wiodła droga dojazdowa, przekopano głęboką na 13 metrów fosę nad którą przerzucono most z dębowych bali. Główną linią obrony był masywny, szeroki na 5 metrów wał, którego lico obłożono starannie dopasowanymi kamieniami, łączonymi glinianym spoiwem. Wieńczył go prawdopodobnie drewniany chodnik dla obrońców.
W pierwszej połowie XII wieku w północnej części założenia wzniesiono katedrę św. Wacława z biskupim pałacem, wykorzystywanym później także przez kapitułę katedralną. Katedra była wówczas trójnawową bazyliką z dwuwieżową fasadą zachodnią, natomiast pałac uzyskał formę trójskrzydłowej budowli z wewnętrznym wirydarzem zamkniętym od południa przez kościół. Doszło wówczas do podziału grodu na część katedralną podległą biskupom oraz część świecką przynależną margrabiom. Ta druga rozwinęła się na północny – zachód od katedry, gdzie musiał zostać wzniesiony pałac książęcy. Na zamku funkcjonowała również trzecia, wspólna część, położona po stronie zachodniej. Była ona najsłabiej zabudowana. Służyła głównie do komunikacji z podgrodziem, później z miastem, oraz do obrony, jako najbardziej narażona na atak.
Na początku XIII wieku stare obwarowania grodowe zastąpiono kamiennym murem obronnym. Oddzielono również murem część kościelną od książęcej, a jego fragment naprzeciwko katedry wzmocniono trzema niewielkimi basztami o przekroju klina. Budynek pałacu książęcego, później margrabiów, prawdopodobnie znajdował się przy kurtynie muru, po stronie północno – zachodniej. W części książęcej funkcjonował również kościół św. Marii Magdaleny, a pośrodku dziedzińca głęboka na 18,5 metra studnia. W północnej części obwodu wzniesiono cylindryczną wieżę, usytuowaną prawdopodobnie w odległości paru metrów od kaplicy św. Marii Magdaleny. Według najnowszych badań wieża ta nie była połączona z murami, lecz wolnostojąca, o średnicy zewnętrznej 10,5 metra, wewnętrznej przestrzeni o rozpiętości 5,7 metra i murach o grubości w przyziemiu około 2,5 metra. Prawdopodobnie pełniła funkcję mieszkalną, ale z wejściem umieszczonym ze względów obronnych powyżej poziomu dziedzińca. Dostęp do niego prowadzić mógł kładką z korony sąsiedniego muru obronnego lub z pietra pałacu.
W XIV wieku oprócz gotyckiej przebudowy pałacu biskupiego i katedry, zamek otoczono zewnętrznym murem parchamu po stronie północo – wschodniej i południowo – wschodniej. Ponadto wschodni narożnik wzgórza wzmocniono czworoboczną wieżą. Podobna wieża z przejazdem w przyziemiu znajdowała się w linii muru poprzecznego, dzielącego wzgórze na część sakralną i świecką, a jeszcze jedna prawdopodobnie usytuowana była po stronie zachodniej, w miejscu wjazdu od strony miasta. Od 1349 roku na zamku wzmiankowana była również kaplica św. Anny, wzniesiona na linii dawnego podziału na część sakralną i świecką.
Stan obecny
Ze średniowiecznego zamku do dnia dzisiejszego przetrwały jedynie fragmenty mocno przemurowanego muru parchamu po stronie północnej i dolna część cylindrycznej wieży, przekształconej w okresie nowożytnym na kaplicę św. Barbary. Obecnie duża część wieży znajduje się pod powierzchnią odłożonego przez wieki gruntu, przez co pierwotne piętro jest dzisiejszym parterem. Wieżę wieńczy hełm barokowy, a jej wnętrze jest przekształcone. Oprócz tego zobaczyć można pałac biskupi i katedrę, opisane w oddzielnym artykule tutaj. Na terenie zamku działa obecnie Muzeum Archidiecezjalne, prezentujące najcenniejsze zabytki ze zbiorów ołomunieckiego Kościoła, eksponaty archeologiczne i wystawy tymczasowe oraz funkcjonuje kawiarnia muzealna z winiarnią.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bolina P., Durdík T., Několik poznámek k dispozici olomouckého hradu, „Archæologia historica”, roč. 11, č. 1, 1986.
Dohn V., Pojsl M., Slavik I., Olomouc v době biskupa Jindřicha Zdíka, Olomouc 1996.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.
Vojkovský R., Olomouc. Zaniklý hrad v bývalém „hlavním městě” Moravy, Hukvaldy-Dobrá 2013.