Historia
Pierwsza wzmianka o kościele św. Maurycego zapisana została w 1257 roku, kiedy to jako świadek wspomniany został w dokumencie biskupa Brunona wikariusz o imieniu Fridrich. Romański kościół przypuszczalnie zbudowany został w XII wieku, na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych, w miejscu gdzie już w XI wieku funkcjonowała niewielka rotunda oraz kamienny budynek, być może romańskie palatium. Sądząc po wezwaniu, kościół powstał pod wpływem bawarskiego środowiska kościelnego. Początkowo służył mieszkańcom słowiańskiej osady rzemieślniczo – kupieckiej, jednej z kilku, które wraz z podgrodziem warownej siedziby Przemyślidów, między 1220 a 1250 rokiem zostały skonsolidowane w jednolity organizm miejski. Odtąd też kościół św. Maurycego pełnił pod patronatem biskupów i kapituły katedralnej funkcje miejskiej fary Ołomuńca (obok dwóch innych far pod wezwaniem św. Błażeja i św. Michała).
W 1398 roku miasto wraz z kościołem św. Maurycego zniszczył ogromny pożar. W ramach odbudowy przy świątyni wzniesiono wieżę, początkowo wolnostojącą, pełniącą funkcję dzwonnicy i być może także strażnicy, umożliwiającej obserwację znacznej części miasta. Pracami budowlanymi kierował Jan, czołowy członek rady miejskiej, wspomniany w przekazach pisemnych w 1401 roku. Samą wieżę odnotowano w 1403 roku, a w 1424 roku odlano dla niej dzwon o imieniu Gallus. Wraz z odbudową kościoła bogaci mieszczanie fundowali liczne gotyckie ołtarze, na które zapisy miały miejsce między innymi w 1401 i 1402 roku. Pomimo naprawy starego romańskiego kościoła, co najmniej od końca XIV wieku prowadzono już przygotowania do budowy nowej, okazalszej świątyni, powstaniu której sprzyjały szerokie kontakty biskupów ołomunieckich i międzyregionalne połączenia północnej i środkowej części Moraw z Czechami oraz ze Śląskiem. Zwłaszcza inspiracje ze Śląska (wrocławski kościół NMP na Piasku, kościół św. Piotra i Pawła w Namysłowie) mogły przyczynić się do powstania późnogotyckiej formy kościoła.
Prace budowlane nad gotyckim kościołem św. Maurycego przypuszczalnie rozpoczęto od zachodniej części świątyni, tak by starsza budowla mogła jak najdłużej pełnić funkcje sakralne. Od około 1412 roku wznoszono wieżę północną oraz zachodnią część korpusu nawowego, połączoną ze starszą dzwonnicą południową. Budowę w pierwszej fazie zapewne nadzorował rajca ołomuniecki Jakub Ketenreiter, istotne musiało też być zdanie kapituły katedralnej, której administrator i wikariusz generalny Vilém Kortelangen, troszczył się o sprawy św. Maurycego. Od 1419 roku plebanem kościoła był Kuneš ze Zvole, późniejszy biskup ołomuniecki, zapewne nie pozostający bez wpływu na działania związane z pracami budowlanymi.
W 1419 roku kilkuletnią przerwą w budowie kościoła spowodował wybuch rewolucji husyckiej. Do pracy powrócono w latach 30-tych XV wieku, prawdopodobnie pod nadzorem przybyłego z Wiednia Clausa von Äch (Klausa z Cách), kilkukrotnie zasiadającego w radzie miejskiej Ołomuńca w latach 1432-1458. Pomimo znacznych wydatków ponoszonych na obronę miasta, mieszczanie już przed połową XV wieku zaczęli wyposażać zachodnią część gotyckiego kościoła (przykładowo w 1436 roku niejaki Jan Vorlauff zapisał ogromną sumę na kaplicę Świętej Trójcy). Musieli także borykać się z opóźnieniami, jakie z pewnością wynikły na skutek pożaru kościoła z 1453 roku. W drugiej połowie XV wieku przystąpiono do wykańczania części prezbiterialnej, w której sklepienie założono około 1483 roku. Ten ostatni etap charakteryzowały regionalne związki artystyczne, szczególnie wpływy nowatorskiej na Morawach architektury kościoła św. Jakuba w Brnie, a także pokrewieństwo z projektami wiedeńskich warsztatów i budowli takich jak katedra św. Stefana w Wiedniu, czy kościoły parafialne w Steyr, Eggenburgu i Znojmie.
W 1498 roku kościół uszkodzony został na skutek pożaru, przy czym stan niedawno ukończonej budowli, być może z pewną przesadą, po ugaszeniu ognia określono jaki bliski zawaleniu. Dlatego około 1500 roku biskup ołomuniecki Stanislav Thurzo ogłosił czterdziestodniowy odpust dla każdego, kto przyczyni się do odbudowy kościoła i uporządkowania przyległego terenu. Około 1505 roku remont był już na tyle zaawansowany, że wykonano nowe malowidła ścienne na północnej elewacji korpusu Następnie w 1508 roku nadzór nad naprawami powierzono mistrzowi Mikulášowi. Przy jego udziale dokonano mniejszych modyfikacji, głównie w zachodniej części kościoła, gdzie między innymi wykonano portal w osi fasady i wieżyczkę z kręconą klatką schodową. W 1515 roku „ojcowie kościoła”, Blažej Hauenschild i Matyáš Sachs, pożyczyli od rady miejskiej 120 florenów na dalsze prace budowlane, w 1516 roku Martina Nimrádková zapisała w testamencie trzy grzywny „na słupy”, a rok później ufundowano nowy dzwon zwany Maria. Prawdopodbnie prowadzono wówczas jeszcze prace nad rekonstrukcją sklepień wieży południowej, uszkodzonych jednak nie przez ogień, a przez naprężenia wywoływane w czasie bicia dzwonów. Następnie w latach 20-tych XVI wieku podwyższono obie wieże przy użyciu cegły, zaś w 1572 roku, już w stylistyce renesansu, dobudowano północną kaplicę Edelmanna z Brosdorfu.
Działania militarne wojny trzydziestoletniej i długotrwała okupacja szwedzka znacząco wpłynęły na rozwój Ołomuńca i stan kościoła św. Maurycego. Jego remont przeprowadzono w latach 1679-1681, po unormowaniu sytuacji politycznej. Pomimo dominującej już wówczas nowożytnej stylistyki późnorenesansowej i barokowej, ówczesne prace budowlane nie zmieniły gotyckiego charakteru budowli. Pożar miasta z 1709 roku wymusił kolejny remont kościoła, prowadzony już w formach barokowych. W jego trakcie w 1720 roku utworzono dwie nowe krypty, dobudowano w 1723 roku emporę pod nowe organy i wymieniono wyposażenie. Dwa lata później dobudowano również barokową kaplicę loretańską z grobowcem rodziny Petrášów. Pod koniec XIX wieku kościół został poddany gruntownej renowacji i regotyzacji, która na szczęście nie przyniosła zbyt radykalnych zmian wyglądu budowli.
Architektura
Kościół św. Maurycego zbudowany został na wzgórzu o łagodnych stokach, w północno – zachodniej części lokacyjnego miasta, w niedalekiej odległości od położonego na południu placu rynkowego z ratuszem. Najbliższe otoczenie orientowanego względem stron świata kościoła zajmował cmentarz i kilka kaplic cmentarnych, po północnej stronie których równoleżnikowo biegła droga łącząca bramę Górną na zachodzie z bramą Nową na wschodzie, zapewniającą wjazd do wschodniej części miasta (dawne podgrodzie) i dalej do zamku oraz katedry.
Kościół po późnogotyckiej przebudowie osiągnął formę dużej, trójnawowej budowli halowej o długości 42 metrów, szerokości 25 metrów i wysokości 22 metrów. Każdą nawę po stronie wschodniej zamknięto wieloboczną apsydą, przy czym prezbiterium zostało wyodrębnione zewnętrznie z bryły jedynie za pomocą większej długości środkowej części kościoła. Fasadę zachodnią zwieńczono dwoma masywnymi, czworobocznymi wieżami. Większa z nich, południowa, początkowo wzniesiona jako wolnostojąca, została znacznie bardziej wysunięta z bryły kościoła. Wzniesiono ją na planie regularnego kwadratu o wymiarach 12 x 12 metrów, przy wykorzystaniu kamiennych ciosów sięgających około 35 metrów wysokości.
Elewacje zewnętrzne kościoła, za wyjątkiem fasady zachodniej, wzmocniono licznymi przyporami, zapewniającymi stabilność wysokich murów i wewnętrznych sklepień. Pomiędzy przyporami przeprute zostały duże, ostrołukowe okna zapewniające dobre oświetlenie przestronnemu wnętrzu. Okna z trójdzielnymi maswerkami zgrupowano parami w części nawowej. W części prezbiterialnej od północy i południa pomiędzy parami przypór przepruto szersze okna czterodzielne i pięciodzielne, natomiast we wschodnich wielobocznych zamknięciach osadzono smuklejsze okna dwudzielne i trójdzielne. Po stronie północnej do kościoła dostawiono kruchtę, pięcioboczną, dwukondygnacyjną zakrystię oraz zaraz obok niej kolejną gotycką kruchtę, tak zwaną małą zakrystię. Gotycka kruchta osłoniła także wejście do kościoła po stronie południowej.
Wewnątrz kościoła zastosowano całą gamę różnorodnych sklepień, z wyraźnym podziałem na starszą i prostszą część zachodnią oraz bardziej wyszukaną część wschodnią z drugiej połowy XV wieku. Zachodnią część korpusu przykryły przeważnie proste sklepienia krzyżowe z żebrami o przekroju gruszkowym. Ich profilowanie opuszczono na filary międzynawowe i na ściany w sposób płynny, jedynie z przecięciem krótkimi gzymsami. W nawach bocznych żebra zgrupowane zostały w wiązki służek. Na filary międzynawowe nałożono natomiast pojedyncze służki przedłużone z żeber diagonalnych i jarzmowych, które wraz z profilowaniem wysokich arkad międzynawowych utworzyły plastyczne elewacje filarów, zakończone na gładkich cokołach. W przyziemiu północnej wieży kaplica Świętej Trójcy została zwieńczona sklepieniem sieciowo – gwiaździstym o skomplikowanym układzie żeber, prawdopodobnie jedynym jakie zdążono założyć przed wybuchem wojen husyckich. W nawach bocznych prezbiterialnej części kościoła umieszczono nieregularną kombinację wzorów sieci i gwiazd, natomiast w nawie głównej żebra w trzech kolejnych przęsłach utworzyły sieć z charakterystycznym motywem rombów, których przenikanie zatarło podziały międzyprzęsłowe (motyw zastosowany już wcześniej na Morawach w kościele św. Jakuba w Brnie). Żebra prezbiterialne podobnie jak w części zachodniej opuszczono na obłe służki, ale w nawach bocznych przecięto je kapitelami, pod gzymsami pokrytymi płaskorzeźbionymi liśćmi.
W 1517 roku na styku wieży południowej i zachodniej ściany fasady kościoła umieszczona została kolista w planie wieżyczka z klatką schodową, wysokością prawie dorównująca obu wieżom. Optycznie skorygowała ona nieco asymetrię fasady spowodowaną masywną bryłą wieży południowej, ale od strony zewnętrznej uzyskała niepozorną formę z portalem wejściowym w przyziemiu i licznymi trapezowatymi małymi oknami. Kamieniarska wirtuozeria późnego gotyku umieszczona została za to we wnętrzu, gdzie osadzono dwuwrzecionową klatkę schodową o kształcie podwójnej helisy, opiętej wokół trzech smukłych kolumn.
Stan obecny
Kościół św. Maurycego jest najważniejszą sakralną budowlą późnego gotyku na terenie północnych i środkowych Moraw, a zarazem jednym z najcenniejszych zabytków architektonicznych Ołomuńca. Zwraca uwagę monumentalną fasadą z dwoma wieżami, których najwyższe kondygnacje są już efektem nowożytnych prac budowlanych. Wyróżnia się zwłaszcza pozbawiona tynków wieża południowa z końca XIV wieku, mniej zauważana jest natomiast XVI-wieczna wieżyczka komunikacyjna, której wspaniała późnogotycka klatka schodowa niestety jest na co dzień prawdopodobnie niedostępna. We wnętrzu kościoła wzrok przykuwają XV-wieczne sklepienia sieciowo – gwiaździste w części prezbiterialnej oraz bogate sklepienie w przyziemiu wieży północnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.
Hlobil I., Hyhlík V., Togner M., Olomouc. Proboštský farní kostel sv. Mořice, Velehrad 1992.
Morawitz S., Der Chor von St. Moritz in Olmütz (Olomouc) im Spannungsfeld architekturgeschichtlicher Erfindungen des mitteleuropäischen Spätmittelaltelters. Alte Beobachtungen und neue Erkenntnisse, „Ars”, vol. 53, 2/2020.