Nymburk – kościół św Idziego

Historia

   Budowę kościoła parafialnego w Nymburku rozpoczęto prawdopodobnie wkrótce po założeniu miasta, w okresie panowania króla Przemysła Otakara II. Pierwotnie nosił on wezwanie św. Mikołaja. Jako pierwsze w drugiej połowie XIII wieku wzniesiono prezbiterium wraz z zakrystią i kaplicą Panny Marii Wiedeńskiej. Po pożarze z 1343 roku kościół odbudowano pod patronatem arcybiskupa Jana Očki z Vlašimia, jako trójnawową bazylikę z północno – zachodnią wieżą, zwaną Starą lub Czerwoną. W drugiej połowie XIV wieku kościół był przez mieszczan utrzymywany w dobrym stanie i cieszył się bogatym wyposażeniem. Za panowania Karola IV zbudowano południową wieżę, zwaną Białą z powodu użycia bloków piaskowca, oraz kaplicę św. Doroty po południowej stronie prezbiterium. Na koniec, około 1500 roku wzniesiono dwie kruchty, osłaniające wejścia po stronie południowej i północnej.
   W okresie wojny trzydziestoletniej z pierwszej połowy XVII wieku miasto zostało dwukrotnie zdobyte przez wojska saskie, co przyczyniło się do poważnych zniszczeń świątyni. W 1634 roku miało w niej zginąć ponad 200 szukających schronienia przed żołdakami mieszczan. By upamiętnić tą krwawą masakrę na zawsze zamknięto portal północny.
   Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej kościół naprawiono, wprowadzając przy tym elementy barokowe, między innymi w sklepieniu prezbiterium i zwieńczeniach wież. W 1693 roku dzięki wsparciu finansowemu Leopolda I świątynię ponownie wyremontowano po zniszczeniach wywołanych pożarem z 1686 roku. W ciągu następnych lat w północną wieżę kościoła jeszcze parokrotnie uderzał piorun, w efekcie czego wielokrotnie palona konstrukcja zaczęła pękać. Początkowo była podtrzymywana przez masywną przyporę, jednak ostatecznie w 1846 roku rozebrano ją do poziomu gzymsu korpusu. W latach 1862-1866 przeprowadzono częściową regotyzację budowli w której między innymi brał udział słynny architekt Josef Mocker. Biała Wieża otrzymała wówczas nowe zwieńczenie i neogotycką balustradę, a barokowe sklepienie prezbiterium zakryto niższym pseudogotyckim. Między 1913 a 1918 architekt Kamil Hilbert nadzorował kolejną przebudowę, w trakcie której usunięto neogotyckie modyfikacje i przywrócono wygląd zbliżony do pierwotnego. Na nowo sklepiono prezbiterium, usunięto północną przyporę, otworzono zamurowane okna, zrekonstruowano maswerki okienne i poddano renowacji portale. Kolejne prace renowacyjne prowadzono w okresie międzywojennym i po 1945 roku.

Architektura

   Pod koniec średniowiecza kościół otrzymał formę trójnawowej bazyliki z wydłużonym prezbiterium po stronie wschodniej o szerokości i wysokości równej nawie głównej i zamknięciu trójbocznym. Fasadę zachodnią zwieńczono dwoma czworobocznymi wieżami: północną (zwaną Czerwoną) o konstrukcji ceglanej oraz południową (zwaną Białą), wzniesioną z piaskowca.
   Korpus nawowy został z zewnątrz opięty przyporami, pomiędzy którymi przepruto ostrołukowe okna z maswerkami. Z nich wyróżnia się szczególnie duże okno w fasadzie zachodniej, usytuowane powyżej gotyckiego portalu wejściowego i poniżej zdobionego blendami szczytu. Wnętrze wszystkich naw przykryto sklepieniami krzyżowo – żebrowymi ze zwornikami o motywach heraldycznych i roślinnych. Prowadzące do nich od północy i południa portale wejściowe poprzedzono pod koniec XV wieku sklepionymi kruchtami.
   Południowa Biała Wieża otrzymała cztery, oddzielone kamiennymi gzymsami piętra. Od strony południowej wzmocniono ją dwoma przyporami, których szczyty zwieńczono gotyckimi sterczynami. Każdą kondygnację wieży przepruto ostrołukowymi oknami, przy czym wyższe piętra posiadały coraz to większe okna, z najobszerniejszymi na kondygnacji zaopatrzonej w dzwony. Szczyt wieńczyły narożne rzygacze odprowadzające wodę deszczową, z których do dzisiaj oryginalny zachował się tylko jeden. Komunikację do drugiego piętra zapewniała klatka schodowa w wieżyczce przy fasadzie zachodniej, do której wejście prowadziło pierwotnie z kaplicy w przyziemiu wieży.
   Prezbiterium wzmocniono wysokimi, sięgającymi dachów przyporami, zbudowanymi częściowo z piaskowca. Ceglane ściany chóru przepruto dziewięcioma ostrołukowymi oknami, w tym czterema wysokimi i wąskimi po stronie wschodniej oraz jedną cylindryczną rozetą po stronie południowej. Do prezbiterium po stronie północnej przystawiono zakrystię i kaplicę Matki Bożej Wiedeńskiej, natomiast po stronie południowej kaplicę (obecnie zakrystia) oraz kruchtę z początku XVI wieku z portalem wejściowym. Kaplica południowa pierwotnie ozdobiona była polichromiami ściennymi, a kruchta zwieńczona sklepieniem gwiaździstym, usuniętym w trakcie jednej z renowacji. Wnętrze chóru pierwotnie wieńczyło sklepienie krzyżowo – żebrowe, którego obecny wygląd jest efektem rekonstrukcji.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa hrady.cz, Nymburk, kostel sv. Jiljí.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel svatého Jiljí (Nymburk).