Nový Hrádek – zamek

Historia

   W 1358 roku margrabia morawski Jan Henryk dokonał transakcji z klasztorem w Louka, oddając swą wieś Bantice w zamian za Lukov i pobliskie wzgórze górujące nad rzeką Dyją, na którym wzniósł niewielki zamek myśliwski. Użytkowany był on przez margrabiów do 1403 roku, kiedy to Jodok sprzedał go niejakiemu Přečkowi z Kojetic. Prawdopodobnie w czasach Přečka lub ewentualnie margrabiego Jodoka zamek został powiększony o południowe podzamcze. Około 1418-1419 Nový Hrádek nabył austriacki szlachcic Osvald z Eytzing, którego potomkowie dzierżyli zamek przez kolejne sto lat. W okresie tym rozbudowie i wzmocnieniu uległo podzamcze wschodnie. W XVI i na początku XVII wieku właściciele zamku zmieniali się dość często. Byli to panowie z Kunštátu (1521-1549), Krajířowie z Krajku (1549-1560) oraz Ditrichštejnowie (1568-1600). W 1617 roku właścicielem zamku został Volf Dětřich z Althanu, który połączył Nový Hrádek ze swym majątkiem we Vranovie. W 1645 roku, w końcowym okresie wojny trzydziestoletniej, zamek zdobyli i zniszczyli Szwedzi. Zrujnowana budowla została wówczas opuszczona, jedynie w pierwszej połowie XIX wieku w jego ruinach funkcjonowała leśniczówka.

Architektura

   Zamek zbudowano w najwyższym miejscu podłużnego grzbietu, w zwężeniu zakola rzeki Dyji. Początkowo składał się on z dwóch pierścieni murów obronnych o kształcie owalu, wydzielających wewnątrz dziedziniec o wymiarach 41 x 19 metrów. Wewnętrzny obwód masywnych  murów miał 2,15-3 metrów grubości i aż 13 metrów wysokości. Zwieńczony był chodnikiem dla obrońców i krenelażem, a jedynymi otworami była furta wejściowa (zaopatrzona w zwodzoną kładkę) po stronie południowo – wschodniej i przejście do pałacowego wykusza. Umieszczono go przy północno – zachodnim murze, tam gdzie znalazł się główny, dwuprzestrzenny budynek mieszkalny. Wykusz łączył się z ogrzewanym kominkiem pomieszczeniem o płaskim stropie, zapewne komnatą margrabiego. Drugi budynek przystawiono do muru po stronie południowo – zachodniej dziedzińca, a w XV wieku dobudowano krótkie skrzydło północno – wschodnie. W jego pomieszczeniu na piętrze mogła znajdować się kaplica, a w następnej przybudówce doszukiwać można się kuchni. Pomiędzy dwoma głównymi budynkami znajdowały się dwa wykute w skale zbiorniki na wodę. Ich objętość dająca maksymalnie 60 m3 musiała wystarczyć dla całego zamku, gdyż przekopanie studni wiązać by się usiało z wydrążeniem w skale ponad 80 metrów.
   Zewnętrzny obwód murów był nieco niższy – 7,5 metra wysokości, lecz o zbliżonej grubości wynoszącej 2-2,8 metra. Wydzielał on międzymurze o szerokości od 3,5 do 6 metrów, otaczające cały rdzeń zamku, choć później przegrodzone poprzeczną ścianą po stronie południowo – zachodniej. Wiązało się to zapewne z odgrodzeniem trzeciego zbiornika na wodę, obok którego funkcjonowało również zejście do wykutego w skale lochu, zagłębionego pod rdzeń zamku. Bramę, poprzedzoną mostem ponad fosą, umieszczono pierwotnie po stronie wschodniej, lecz na początku XV wieku po stronie południowej wzniesiono nowe pięcioboczne przedbramię, prowadzący po drewnianej rampie lub moście na dolny dziedziniec (południowe podzamcze). W jego południowo – wschodniej części wzniesiono prostokątny budynek oraz czworoboczną wieżę (otwartą od wewnętrznej strony), flankującą fosę i wjazd do zamku. Szeroki na 17 metrów przekop pokonywało się po długim drewnianym moście osadzonym na dwóch murowanych filarach. Boki fosy zabezpieczono dwoma poprzecznymi murami.

   W drugiej połowie XV wieku znaczącej rozbudowie uległo podzamcze wschodnie. Był to rozległy teren o długości 100 metrów i szerokości dochodzącej do 45 metrów, zaopatrzony w wysunięte w przedpole obwarowania. Początkowo drewniane i raczej skromne, zostały po wojnach husyckich wzmocnione masywną cylindryczną wieżą (około 1438 roku) do budowy której materiał czerpano wykuwając w skale zewnętrzny przekop. Wieża flankowała drogę dojazdową, idącą południowo – wschodnim zboczem, przechodzącą następnie przez narożnik podzamcza wschodniego i poprzez fosę na podzamcze południowe.
   Pod koniec XV wieku z powodu szczupłości miejsca na zamku górnym, przy cylindrycznej wieży zbudowano dwa krótkie skrzydła mieszkalne, które wraz z nią zamknęły niewielki wewnętrzny dziedzińczyk. Budynki wieńczyły drewniane ganki, umożliwiające obronę i przedostanie się do wnętrza okrągłej wieży. Wzmocnieniu uległy również mury podzamcza wschodniego, a zwłaszcza południowo – wschodni odcinek drogi wjazdowej, który od tamtego czasu biegł długim międzymurzem, pod okiem obrońców na dwóch lub trzech czworobocznych basztach na południowych murach podzamcza. Najpóźniejszym  elementem był północno – wschodni bastion armatni z początku XVI wieku. Zabezpieczał on nowy wjazd do zamku, który w tamtym okresie poprowadzono po północnej stronie grzbietu, gdzie omijał XV-wieczny kompleks budynków i cylindrycznej wieży i docierał do dziedzińca podzamcza wschodniego.

Stan obecny

   Obecnie zamek znajduje się w stanie stosunkowo dobrze zachowanej trwałej ruiny z całym obwodem murów rdzenia zamku i większością jego zewnętrznego pierścienia. Częściowo przetrwała nawet zabudowa wewnętrzna zamku górnego, choć zrujnowana i przekształcona w okresie renesansu, a także zdewastowana w okresie reżimu komunistycznego, kiedy to położony przy granicy z Austrią zamek nie był udostępniany turystom. W dobrym stanie przetrwał także późnogotycki kompleks budynków na podzamczu wschodnim.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.