Historia
Nové Hrady zbudowano około połowy XIII wieku na mocno zalesionym, przygranicznym terenie, przy szlaku prowadzącym z Doudleby, przez Žár do austriackiego Weitra. Najstarsza informacja pisemna o zamku pojawiła się w dokumencie z 1279 roku, w którym wymieniono syna Vítka z Klokot, Ojířa z Novégo Hradu („de Gretzen”), przedstawiciela możnego rodu Vítkovców. Najpewniej był on fundatorem zamku, choć pisał się także z Lomnicy, Svin i Třeboňa. Niedługo później, w 1284 roku, po raz pierwszy wzmiankowana była pisemnie osada Nové Hrady.
Następcą Ojířa był jego syn, Smil z Novégo Hradu, który poślubił Kunhutę z Kuering, pochodzącą z rodu dzierżącego okoliczne ziemie przed przybyciem Vítkovców. Najpóźniej pod koniec lat 30-tych XIV wieku miejscowe dobra przeszły na rodzinę panów z Landštejna, którzy w 1341 roku otrzymali miejscowe dobra jako lenno od króla Jana Luksemburskiego. Już jednak w 1359 roku Vítek z Landštejna sprzedał zamek Petrowi, Joštowi, Oldřichowi i Janowi z Rožmberka. Nowi właściciele, mając okazalsze siedziby, nie mieszkali na stałe w Novych Hradach, choć z zamku uczynili centrum administracyjnego zarządzania okolicznych dóbr. W ich czasach Nové Hrady znacząco się rozwinęły, majątek ziemski powiększono, założono wiele nowych wsi, a w 1368 roku przyzamkowa osada otrzymała prawa miejskie i przed końcem tamtego stulecia własne mury obronne.
W okresie wojen polityczno – religijnych z pierwszej połowy XV wieku, zamek i miasto dzierżył zajadły wróg husytów, Oldřich z Rožmberka. Z tego powodu w 1423 roku Nové Hrady zostały zaatakowane przez powstańców. Najazd ten był nieskuteczny, lecz ponowny przeprowadzono w 1425 roku i tym razem zamek oraz miasto zostały zdobyte, splądrowane i spalone przez Taborytów. Po zakończeniu walk nie obsadzili oni na długo zajętych obwarowań. Rožmberkowie odbudowali Nové Hrady, lecz w 1467 roku, w czasie konfliktu zwolenników Jerzego z Podiebradów z przeciwnikami husyckiego króla, zamek został ponownie zniszczony, tym razem przez najemników Zdenka Konopišťskiego ze Šternberka. Kolejną odbudowę przeprowadzono parę lat później, za Jana z Rožmberka, a następnie za Voka II i Petra IV z Rožmberka pod koniec XV wieku.
W 1573 roku w cylindryczną wieżę zamku uderzył piorun, który spowodował wielki pożar i w efekcie wybuch prochu strzelniczego. Detonacja zniszczyła najstarszą część zabudowań oraz uszkodziła pozostałe budynki w takim stopniu, iż zamek stał się niezdatny do zamieszkiwania. Stan budowli dodatkowo pogorszyło trzęsienie ziemi z 1590 roku. Zniszczenia były tak duże, że rozważano porzucenie zamku, lecz ostatecznie ówczesny właściciel Novych Hradów, Petr Vok, postanowił przeprowadzić jego gruntowną renowację i odbudowę.
Po wymarciu po mieczu rodu Rožmberków w 1611 roku, na podstawie starej umowy o wzajemnej sukcesji z 1484 roku, zamek przeszedł na własność Jana Jerzego ze Švamberka. Jego syn Piotr ze Švamberka przyłączył się do powstania antyhabsburskiego, dlatego w 1619 roku Nové Hrady zostały oblężone przez cesarskiego generała Dampiera. Spalił on miasto, lecz zamku nie zdobył. Sztuka ta udała się pod koniec tamtego roku generałowi Buquoy, który zmusił garnizon zamku do kapitulacji. W zamian za wojenne zasługi Buquoy został nagrodzony przez Ferdynanda II Novymi Hradami, choć zginął już w 1621 w trakcie walk o Nové Zámky. Kolejni przedstawiciele rodu Buquoy dzierżyli zamek aż do nacjonalizacji w 1945 roku.
Architektura
Zamek usytuowano na cyplu wzniesienia opływanego przez dwa potoki: Stropnicki od zachodu i w nieco dalszej odległości od północy oraz Novohradski po stronie południowej. Główna droga dojazdowa prowadziła od wschodu, z terenu na którym rozwinęło się obwarowane miasto. Pomiędzy nim a zamkiem w obniżeniu terenu znajdowało się jeszcze nieduże podzamcze. Nieregularny obwód muru obronnego rdzenia zamku był w planie wieloboczny i wydłużony na linii północny – wschód, południowy – zachód, zajmujący obszar wielkości około 60 x 50 metrów. Mur obronny zbudowano masywny, miejscami o grubości w przyziemiu do 2,4 metra. Poprzedzono go dookolną fosą o 14–16 metrach szerokości i aż 14 metrach głębokości. Prawdopodobnie już od samego początku zamek otoczony był także drugim pierścieniem muru parchamu.
Dość nietypowo do zamku prowadziły dwie bramy: jedna po stronie północno – wschodniej, a druga od południowego – zachodu. Ta pierwsza wiodła w kierunku miasta, druga w stronę wsi Niederthal (dziś o nazwie Údolí), gdzie znajdowało się zaplecze gospodarcze zamku. Obie bramy ulokowano w czworobocznych wieżach bramnych o niewielkich rozmiarach, przy czym południowo – zachodnia została dodatkowo wzmocniona krótkim przedbramiem, od którego wychodził pierścień zewnętrznego, niższego muru parchamu. Pierwszy portal bramy południowo – zachodniej wyposażony był we wnękę do której chował się zwodzony most. W ścianach bocznych krótkiego przedbramia funkcjonowały wąskie furty wiodące na międzymurze (początkowo z ostrołucznymi portalami, z których jeden później wymieniono na dwuramienny).
Wschodnią część dziedzińca zajmowała wolnostojąca cylindryczna wieża z XIII wieku, zapewne o funkcji bergfriedu, czyli miejsca schronienia na wypadek zajęcia zamkowego dziedzińca. Jej dodatkową funkcją mogła być kontrola bramy północno – wschodniej, o ile tamtejsza wieża bramna nie była zbyt wysoka. Przyziemie bergfriedu na co dzień służyć mogło jako skład i spiżarnia lub cela więzienna, natomiast z najwyższej kondygnacji rozciągać się mógł rozległy widok na dolinę i miasto. Główny budynek mieszkalny o bliżej nieznanym miejscu położenia (na pewno nie był usytuowany po południowej stronie cylindrycznej wieży), najpewniej został przystawiony do muru obronnego. W XIV wieku kolejne zabudowania dostawiono do muru obwodowego po stronie północnej, gdzie utworzono długie, lekko załamane do wnętrza dziedzińca skrzydło, wypełnione szeregiem pomieszczeń na dwóch głównych kondygnacjach.
Pod koniec XV wieku główna brama północno – wschodnia została poprzedzona nowym, masywnym budynkiem bramnym, wysuniętym przed mur parchamu i poprzedzonym mostem zwodzonym przerzuconym ponad fosą. Bramę południowo – zachodnią zaopatrzono w jeszcze jedno przedbramie, a przylegający do nich zewnętrzny mur zaopatrzono w półkoliste basteje. Zabudowa mieszkalna zamku została znacznie powiększona przez wzniesienie nowego prostokątnego domu przy głównym murze obwodowym po stronie zachodniej. Zbudowano również w sąsiedztwie parchamu czworoboczny budynek kuchni z dużym kominem.
Sąsiadujące z zamkiem miasto otrzymało w planie gruszkowaty kształt, z rozszerzoną częścią wschodnią i ze zwężeniem zwróconym w stronę zamku. Jego mury obronne obejmowały obszar około 10 ha, mieszcząc centralnie położony kwadratowy plac rynkowy oraz kościół farny św. Piotra i Pawła w narożniku południowo – wschodnim, usytuowany blisko obwarowań. Dwie bramy miejskie ulokowano na krańcach głównej drogi przelotowej wiodącej ze wschodu na zachód. Po północnej stronie podzamcza, w zachodniej części miasta, była to położona w najniższym punkcie brama Dolna, zaś po wschodniej stronie miasta brama Górna. Obie miały formę czworobocznych wież z przejazdami w przyziemiu. Dodatkowo na południu utworzono mniejszą furtę. Prawdopodobnie małą furtę posiadało także od południa samo podzamcze.
Obrona miasta spoczywała na pojedynczej linii muru obronnego, fosie i ziemnym wale, z których te dwa ostatnie elementy oddzielone były od muru wąskim pasem wolnego terenu. Mur miał około 1,5 metra grubości u podstawy. Nie wiadomo jak pierwotnie był zwieńczony, przypuszczalnie pod koniec średniowiecza posiadał zadaszony ganek i pełne przedpiersie ze strzelnicami przystosowanymi do ręcznej broni palnej. Prawdopodobnie obwód murów nie był wzmocniony systemem basztowym, choć na weducie z 1712 roku ukazano po stronie północnej jakieś dwie czworoboczne wieże. Fosa otrzymała około 10 metrów szerokości i opinała całe miasto, lecz nie była nawodniona.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych, niestety bez dwóch najstarszych elementów zniszczonych pod koniec XVI wieku: głównej wieży cylindrycznej i starego pałacu. Najstarszy mur obronny przetrwał na prawie całym obwodzie, za wyjątkiem odcinka południowo – wschodniego, gdzie został rozebrany. Cennym elementem jest zachowana XIII-wieczna brama południowo – zachodnia z późnogotyckim przedbramiem. Obecnie po odrestaurowaniu zamek zarządzany jest przez Państwowy Instytut Dziedzictwa, który udostępnia go do zwiedzania turystom od kwietnia do końca października. Mury miejskie widoczne są dziś na znacznych fragmentach dawnego obwodu, z większymi brakami jedynie po stronie północno – wschodniej. Niestety zachowane fragmenty są znacznie obniżone i przemurowane w stosunku do swej pierwotnej formy, nie przetrwała też żadna z bram ani furt (furta na podzamczu ma charakter nowożytny).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.