Historia
Początki Návarova sięgały połowy XIV wieku, a pierwsza wzmianka o nim zapisana została w przydomku Adama Heřmana z Heřmanic w 1365 roku („Ade de Hermans alias de Hermanicz dicti de Nawarow”). Nie jest pewne czy to on był budowniczym zamku, czy odnotowany w 1380 roku Jindřich z Valdštejna („Henrici de Nawarow dicti Waldestein”). Niewykluczone także, że obaj byli jedynie burgrabiami, czyli zarządcami, podczas gdy zamek należał do możnego rodu Markvarticów z Lemberka, albo początkowo był własnością królewską. Prawdopodobnie pierwotnie pełnił funkcję strażniczą na terenie słabo zasiedlonego pogranicza, nie był bowiem związany z żadną większą osadą, która stanowiłaby jego gospodarcze zaplecze.
Pod koniec XIV wieku właścicielem zamku był Jan Čúch z Zásady, popularny dworzanin króla Wacława IV, którego karierze nie zaszkodziła nawet grabież dóbr arcybiskupich Jana z Jenštejna, dokonana w związku z konfliktem o wybudowanie jazów na Łabie. Jego syn Petr w okresie wojen husyckich pozostał wierny wierze katolickiej, co przypłacił zdewastowaniem swych dóbr. Córka Petra, Johana, z powodu zniszczeń i zadłużenia sprzedała Návarov Jerzemu z Podiebradów, tuż przed tym nim został obrany królem. Następnie nowy władca w 1452 roku odsprzedał zamek Mikulášowi Zajícowi z Házmburka. Mikuláš posiadał główną rezydencję na zamku Kost, dlatego w Návarovie najpewniej osadził burgrabiego. Jego syn Jan Zajíc z Házmburka związał się z Unią Zielonogórską, związkiem katolickiej szlachty czeskiej, mającym na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Z tego powodu w 1469 roku wojska Jerzego obległy i zdobyły Návarov (a także zamki Kost, Hruba Skála i Trosky), aż Jan zgodził się zawrzeć z królem ugodę.
W 1474 roku Jan Zajíc z Házmburka sprzedał Návarov, który przez następne lata często zmieniał właścicieli i był przedmiotem sporów majątkowych. Ustabilizowanie sytuacji nastąpiło w 1515 rok, gdy zamek kupił Zikmund Smiřický ze Smiřic i włączył do swych rozległych dóbr. Jego potomkowie dzierżyli zamek aż do 1622 roku, kiedy to w wyniku popowstaniowych represji został skonfiskowany przez Albrechta von Wallensteina. Ten pięć lat później oddał go w lenno Gertrudzie de Lamotte. Nowa właścicielka wprowadziła w swym majątku surowe regulacje kontrreformacyjne, co spowodowało znaczny spadek liczby ludności i ogromne obciążenie podległej ludności.
Podczas wojny trzydziestoletniej zamek został w 1643 roku zdobyty po kilku miesiącach oblężenia przez Szwedów, pomimo odważnej obrony 27-osobowego garnizonu pod wodzą Vincenta de Lamotte, syna właściciela majątku. Przez kolejny rok protestanccy najeźdźcy grabili i niszczyli okolicę, podczas gdy wojska cesarskie trzykrotnie próbowały bez skutku odbić zamek. Usunięcie Szwedów powiodło się dopiero w 1644 roku, przy czwartym podejściu pod zamek. Z obawy przed jego ponownym wykorzystaniem przez wrogów, cesarz wydał dekret nakazujący zniszczenie budowli. Vincent próbował zignorować decyzję, ale miesiąc później gubernator nakazał mu zebrać poddanych i zburzyć zamek w ciągu sześciu tygodni.
Architektura
Návarov zbudowano na skalistym cyplu wzgórza, wysoko nad strumieniem Zlatník po stronie wschodniej, wpływającym do rzeki Kamenicy na północnym – wschodzie. Płynąca głęboką doliną rzeka zabezpieczała podstawę zamku od północy i zachodu. Jedyny możliwy dostęp do niego prowadził od strony południowej, zabezpieczonej trzema liniami przekopanych w poprzek cypla rowów. Usytuowanie zamku było więc korzystne, choć na południu teren zaczynał wzrastać w stronę jednego w wyższych wzgórz płaskowyżu.
Za pierwszą fosą znajdowało się niewielkie podzamcze, chronione murem obronnym z dwoma półokrągłymi basztami i być może jedną basztą czworoboczną. Jego obwarowania na zachodzie dochodziły do dużej skały, a na wschodzie biegły po kamienistym grzbiecie. Na dziedzińcu podzamcza nie stwierdzono śladów po zabudowie murowanej, dlatego najpewniej wykonana była w całości z materiałów nietrwałych. Po pokonaniu kolejnego przekopu, ziemnego wału i krótkiej kurtyny muru, wkomponowanej w przestrzenie między wapiennymi blokami i prawdopodobnie flankowanej od zachodu wolnostojącą drewnianą wieżą, usytuowaną na kulminacji skalnego wzniesienia, osiągało się wąskie przedbramie, czy też niewielki przygródek. Wstęp na umieszczony na skalnym podwyższeniu zamek górny możliwy był po przekroczeniu mostu zwodzonego nad trzecim przekopem i parchamu wydzielonego przez zewnętrzny mur.
Zamek górny miał nieregularny kształt, dostosowany do formy skalistego wzniesienia. Początkowo składał się zapewne z obwodu murów i niewysokich budynków mieszkalnych. Z czasem część zachodnia została przekształcona w dwóch fazach w masywny budynek, być może o wieżowym charakterze. Drugi budynek, w ostatecznej formie dwutraktowy, zamykał ciasny dziedziniec od strony wschodniej. Nieco niżej, po stronie zachodniej, krótka kurtyna muru zamykała obszar pomiędzy głównym obwodem a skarpą wzniesienia. Na jej północnym występie być może znajdowały się jakieś obwarowania o funkcji strażniczej, kontrolujące położoną poniżej dolinę.
Stan obecny
Zamek zachował się w formie daleko posuniętej ruiny. W najlepszym stanie znajdują się mury budynku zachodniego w postaci ściany zachodniej i południowej oraz fragmenty murów po stronie wschodniej zamku górnego, choć sam budynek wschodni dostrzec już można jedynie na poziomie gruntu. Prawie całkowitą wysokość ma jedna z dwóch półkolistych baszt zewnętrznego pasa obwarowań. Pomiędzy skałami na zachodzie przetrwał natomiast fragment kurtyny ze środkowej części założenia. W całości znajduje się ono w rękach prywatnego właściciela, który dokonuje drobnych remontów. Wstęp prawdopodobnie jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Špráchal P., Navarov. Zřícenina hradu a zámek jižně od Tanvaldu, Hukvaldy-Dobrá 2012.