Historia
Wieś Náměšť na Hané należała do grupy starych osad, wymienionych w 1141 roku w dokumencie biskupa ołomunieckiego Jindřicha Zdíka. W XIII wieku część tamtejszych dóbr zyskali świeccy właściciele. Jako pierwszy z Náměšťe pisał się w 1276 roku niejaki Všebor, syn Idíka ze Švábenic. Za budowniczych zamku uznawano również Milíča II lub Viléma, z których ten pierwszy miał tytułować się pochodzeniem z Náměšťe już w latach 1249-1252, a drugi w 1261 i 1269 roku, jednak zawierający tą informację oryginalny dokument nie zachował się, a jego kopia wykonana została dopiero w XIV wieku. Potomkowie rodu pierwszych właścicieli dzierżyli Náměšť na Hané do połowy XIV wieku.
W 1365 roku Milíč IV i Alena z Otaslavic z powodu kłopotów finansowych sprzedali zamek margrabiemu morawskiemu Janowi Henrykowi. Początkowo zyskał on tylko część majątku, który jednak szybko scalił i w 1371 roku oddał w lenno Půcie z Holštejna. Na początku XV wieku Náměšť na Hané dzierżyli już szlachcice z Obory, natomiast podczas wojen husyckich zamek przejął Ctibor Tovačovský z Cimburka. Z tego powodu w 1423 roku obległy go wojska biskupa ołomunieckiego Jana Železnego, lecz w przekazach pisemnych nie pozostawiono informacji z jakim skutkiem (ślady pożaru odnalezione w trakcie badań mogły być związane z okresem wojen czesko – węgierskich w drugiej połowie XV wieku). Jeszcze w 1423 roku Ctibor z Cimburka przysiągł wierność i posłuszeństwo Zygmuntowi Luksemburczykowi, co mogło oznaczać odstąpienie od oblężenia.
Wraz z zakończeniem wojen husyckich Náměšť na Hané powróciło w ręce prawowitych właścicieli, a konkretnie Heleny, córki Artleba z Náměšťe i od 1481 roku jej syna Zbynka z Vrahovic. Prawdopodobnie wzniesiono wówczas wygodniejszy i lepiej usytuowany tak zwany Dolny Zamek, czyli budynek przypominający późnogotycki dwór, po raz pierwszy wzmiankowany w 1490 roku. Stara warownia być może została zniszczona w trakcie walk czesko – węgierskich, po których została ostatecznie opuszczona. Jej kres mógł być związany ze wspomnianym powyżej dużym pożarem.
Architektura
Zamek z XIII wieku został wzniesiony na niezbyt wysokim wzgórzu, którego stoki po stronie północnej ostro opadały w dolinę rzeki Šumicy. Z pozostałych stron owalne w planie wzniesienie ochraniała półkolista fosa o szerokości od 12 do 20 metrów i głębokości co najmniej 3,5 metra, która na południowym – zachodzie wyciosana została w skale. W tamtym miejscu przewężenie wykorzystano także do usytuowania bramy wjazdowej. Fosa nie wnikała do północnych stoków wzgórza, lecz była ograniczana ziemnymi wałami. Na zachodzie zakręcała ku stronie południowej i mogła przechodzić w drugi łuk rowu o skromniejszych nieco rozmiarach. Z pewnością pierwsza fosa poprzedzona była ziemnym wałem, powtarzającym jej obrys.
Rdzeń zamku, ograniczony murami obronnymi o grubości 2 metrów, miał wymiary około 60 x 30 metrów i dodatkowo podzielony był na dwie części murem poprzecznym. Mniejsza część zachodnia zapewne pełniła rolę podzamcza, ale nie była w odróżnieniu od większości tego typu zamków oddzielona fosą od zamku górnego. W narożniku południowo – wschodnim wjazd na górną część zamku chroniła czworoboczna wieża o wymiarach zewnętrznych 7,5 x 7,5 metra z relatywnie małym wnętrzem wielkości 2,3 x 2,4 metry. Jej czworoboczna forma była na Morawach dość rzadka, gdyż bergfriedy w tym rejonie były najczęściej cylindryczne, o ile nie pełniła funkcji mieszkalnych.
Główny budynek mieszkalny najprawdopodobniej usytuowany był w narożniku północno – zachodnim górnej części zamku, gdzie zapewne stanowił część obwodu obronnego. Jego elewacja północna skierowana była w dolinę rzeki, zaś zachodnia stanowiła przedłużenie muru poprzecznego rozdzielającego dwie części zamku. Drugi, mniejszy budynek znajdował się po wschodniej stronie wieży. Mógł on pełnić funkcje gospodarcze, przykładowo jako miejsce funkcjonowania kuchni. Dziedziniec zachodniego podzamcza nie miał żadnej zabudowy murowanej, co najwyżej do muru obronnego przystawione były lekkie konstrukcje pomocnicze.
Stan obecny
Do czasów współczesnych dochowały się jedynie dolne, fundamentowe i przyziemne partie murów obronnych rdzenia zamku, podzamcza i czworobocznej wieży. Czytelne są również obwarowania ziemne wokół trzech stron założenia. Są one położne na zalesionym i nieco zaniedbanym terenie, blisko centrum miasta.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.