Náchod – zamek

Historia

   Miasto i zamek Náchod zostały założone około połowy XIII wieku, prawdopodobnie przez Hrona z rodu Načeraticów, który pisał się z niego w 1254 roku, choć nie można także wykluczyć fundacji królewskiej. Usytuowano go na ważnym strategicznie wzniesieniu Gór Orlickich, przy szlaku wiodącym z Pragi do Kłodzka i dalej do Polski. Spadkobiercy Hrona posiadali zamek do 1316 roku, kiedy to Ješek z Náchodu zamienił się z Janem Luksemburskim za Kostelec nad Černými Lesy, a król Jan pięć lat później przekazał zamek Hynkowi z Dubé. Ród Hynka był w posiadaniu Náchodu do 1367 roku. Od 1392 zamek posiadał Jetřich z Janovic, a po jego śmierci w 1412 roku Náchod powrócił w królewskie ręce Wacława IV. Nie na długo jednak, gdyż monarcha oddał warownię w lenno Jindřichowi Leflovi z Lažan, a ten po dwóch latach sprzedał ją Bočkovi z Kunštátu i Poděbrad. W okresie tym zamek był parokrotnie rozbudowywany i wzmacniany.
   W 1427 roku zamek i miasto odziedziczył Jerzy z Podiebradów, późniejszy czeski król, jednak w 1437 roku warownię zajęli husyci pod dowództwem znanego taboryckiego hejtmana i najemnika w służbie polskich królów, Jana Koldy z Žampachu. Zarówno on jak i jego syn, Jan Kolda młodszy urządzali z Náchodu liczne zbrojne wyprawy łupieskie na swych politycznych i religijnych przeciwników. Doprowadziło to w 1441 roku do odwetowej ekspedycji czesko – śląskich wojsk Zygmunta Luksemburczyka, zakończonej zdobyciem i spaleniem, zarówno miasta jak i zamku. Grabieże Jana Koldy młodszego były jednak później kontynuowane, a Náchod odbudowany. Ostateczny kres położył awanturnikom król Jerzy z Podiebradów w 1457 roku, po prawie dwutygodniowym oblężeniu i zdobyciu zamku.
   Spadkobiercy Jerzego w 1497 roku sprzedali zamek rodzinie Špetlów z Janovic, po których w latach 1533–1544 Náchodem władali możni Pernštejnowie. Jan z Pernštejna sprzedał zamek Zikmundovi Smiřickému ze Smiřic, którego ród w trakcie długiego okresu posiadania warowni, przekształcił ją w renesansową rezydencję. Na początku XVII wieku Albrecht Jan Smiřický z Smiřic był mocno zaangażowany w powstanie przeciwko cesarzowi, ale na początku buntu poważnie zachorował i zmarł. Pomimo tego po klęsce powstania pod Białą Górą w 1620 roku, zamek przejął Albrecht von Wallenstein i wkrótce sprzedał Marii Magdalenie Trčkovéj z Lípy. Jej syn, Adam Erdman Trčka, podzielił los Albrechta Wallensteina i został zamordowany w Chebie w 1634 roku. W nagrodę za zdradę Wallensteina Náchod uzyskał wówczas Octavio Piccolomini de Arragona. Jego dziedzice posiadali zamek aż do 1783 roku, przyczyniając się do jego dalszej przebudowy. Oprócz wprowadzenia późnorenesansowego i barokowego wystroju oraz poprawy warunków mieszkalnych, usytuowano przy rezydencji również nowożytne fortyfikacje. Na decyzję tą wpływ mógł mieć nieudany atak wojsk szwedzkich na zamek w 1639 roku. W XIX wieku właścicielem Náchodu była Kateřina Vilemína Zaháňska, po której właściciele kilkukrotnie się zmieniali, aż do momentu gdy rezydencja została w 1945 roku skonfiskowana książętom Schaumburg–Lippe i przeszła na własność państwa.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na południowym krańcu wysokiego wzgórza, na północ od miasta Náchod. W swej najstarszej XIII-wiecznej fazie miał on z grubsza owalny kształt, utworzony przez obwód murów obronnych, ze zwężonym występem po stronie północnej, gdzie usytuowano poprzedzony przekopem wjazd na dziedziniec, umieszczony w prostokątnym budynku bramnym. Mniej więcej centralną część majdanu zajęła cylindryczna wieża – bergfried, o średnicy 11 metrów i grubości murów 3,5 metra. Główny budynek mieszkalny przystawiono do murów po stronie zachodniej. Wieża początkowo była wolnostojąca, lecz dość szybko dziedziniec przedzielono murem na linii wschód – zachód, który od północy stykał się z bergfriedem i wydzielał najbezpieczniejszą południową część zamku.
   W XIV wieku zamek powiększono o drugi obwód murów obronnych, z grubsza powtarzający obrys wewnętrznych obwarowań i nadający całemu założeniu kształt zbliżony do trójkąta lub gruszki, ponieważ północno  – zachodni kraniec został ścięty prostym odcinkiem grubego muru tarczowego. Miał on za zadanie chronić głębiej położoną część zamku przed ostrzałem z jedynej strony z której groziło nadejście wojsk nieprzyjaciela. Po stronie północno – wschodniej mur parchamu wzmocniono półokrągłą basztą wykuszową. Mniej więcej w tym okresie zamek połączono również z obwarowaniami miejskimi, które dochodziły do zewnętrznego muru warowni po stronie południowo – zachodniej i południowo – wschodniej, skąd opadały po wzgórzu w kierunku miasta.
   Rozbudowa późnogotycka przyczyniła się do powiększenia budynku pałacu po stronie zachodniej niewielkiego dziedzińca (na budowlę dwutraktową) i przesunięcie wejścia do rdzenia zamku w jego okolice. W XV wieku powiększono także północny budynek bramny i dostawiono zabudowania do muru tarczowego. Mur parchamu otrzymał drugą półkolistą basztę, tym razem po stronie zachodniej, a przede wszystkim został przedłużony od północy, gdzie wzniesiono masywną, cylindryczną basteję. Kolejne dwie budowle w postaci masywnych czworobocznych wież z zaokrąglonymi narożnikami, zbudowano po stronie południowej na stylu murów miejskich i obwarowań zamku. Po stronie północno – zachodniej na dalszym przedpolu zamku, wzniesiono cylindryczną, wolnostojącą wieżę, zapewne przystosowaną do użycia broni ogniowej.

Stan obecny

   Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie nowożytnej rezydencji. W trakcie wielokrotnych, gruntownych przekształceń całkowicie zatracił on średniowieczne cechy stylistyczne, choć pod barokowo-klasycystyczną pokrywą z pewnością chowają się pierwotne mury, a ponad nowożytnymi dachami przebija się jeszcze przebudowana, XIII-wieczna wieża bergfriedu. Dla turystów zabytek otwarty jest od kwietnia do końca października w godzinach od  10.00 do 15.00 (do 17.00 w sezonie turystycznym), jednak nie we wszystkie dni tygodnia, dlatego wcześniej warto zajrzeć na oficjalną stronę zamku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.
Strona internetowa castles.cz, zámek Náchod.
Strona internetowa hrady.cz, zámek Náchod.