Most – zamek Hněvín

Historia

   Zamek został zbudowany w okresie panowania Wacława I w latach 1237–1248. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1248 roku, kiedy Przemysł Ottokar II obległ Hněvín (początkowo zwany Landeswarte), podczas buntu przeciwko swemu ojcu Wacławowi, lecz ostatecznie nie był w stanie go zdobyć i musiał się ukorzyć przed ojcem. Pod zamkiem już od około dwustu lat funkcjonowała wówczas osada targowa, która po wzniesieniu zamku rozwinęła się w królewskie miasto Most. Militarne i gospodarcze znaczenie przygranicznego zamku rozumiał Przemysł Otakar II, który po objęciu władzy jedenaście wsi wokół Mostu ustanowił osadami służebnymi. Osiedleni tam manowie odbywali służbę wojskową na zamku i pomagali w funkcjonowaniu zwoływanego na nim sądu. Z 1269 roku dochowały się pierwsze informacje o królewskim burgrabim zarządzającym Hněvínem, był nim wówczas Dětřich Špaček (Spatzmann) z Kostelca.
   Po śmierci Przemysła Ottokara II w 1278 roku w bitwie pod Suchymi Krutami nastał czas anarchii i wewnętrznych niepokojów. W ich trakcie w 1282 roku Hněvín zajęli najemnicy brandenburskiego margrabiego Ottona IV, jednak już rok później zamek wrócił w ręce Korony czeskiej. Ponownie na początku XIV wieku znalazł się chwilowo we władaniu margrabiego miśnieńskiego, który otrzymał go wraz z miastami Louny, Mělník i Litoměřice od Henryka Karynckiego w zamian za pomoc militarną. I tym razem, gdy w 1310 roku królem Czech został Jan Luksemburski, a władza ustabilizowana, Hněvín powrócił w ręce królewskie. Kolejny zastaw zamku miał miejsce w 1397 roku, gdy Wacław IV za 8000 kop groszy oddał Most margrabiemu miśnieńskiemu, z zastrzeżeniem jednak wykupu w razie wojny lub zagrożenia. Zamek powrócił w ręce króla czeskiego w 1406 roku. Wkrótce potem, w 1413 roku został znów zastawiony, ale tym razem Martinowi Kladnému z Malešova, dzięki czemu pozostał zamkiem czeskim, a Most miastem królewskim.
   Na początku okresu wojen husyckich cesarz Zygmunt ze względów finansowych i wojskowych przekazał zamek i miasto w zastaw margrabiemu miśnieńskiemu. Hněvín stał się wówczas ważnym punktem strategicznym sojuszników Zygmunta przeciwko husytom w północno-zachodnich Czechach. Dowódcą oddziałów miśnieńskich w mieście został Dětřich z Witzleben, a na zamku wójt dolnołużycki Hanuš z Polenska oraz burgrabia Titus Gorenz. W 1421  roku wojsko husyckie pod wodzą Jana Želivskégo bezskutecznie oblegało Most, a następnie miesiąc później na łąkach między Mostem a Kopisty starły się wojska prażan z oddziałami katolickiego rycerstwa sasko-czeskiego. Bitwa została przerwana przez zapadający zmrok, który zmusił husytów do wycofania się. W 1439 roku na zamku zawarto tymczasowe zawieszenie broni między katolikami i Husytami, jednak zbrojne potyczki między Sasami a zwolennikami husyckiego króla Jerzego z Podiebradów trwały wokół miasta i zamku aż do 1452 roku. W 1455  roku w Moście wybuchł groźny pożar, a zamieszanie jakie wybuchło w jego wyniku wykorzystały stacjonujące niedaleko oddziały Jerzego z Podiebradów, które zajęły miasto. Sam zamek pozostawał jeszcze pod władzą saskiego garnizonu, lecz jego zwrot został ostatecznie uregulowany w 1459 roku, przy podpisywaniu pokoju w Chebie.
   Jerzy z Podiebradów zapisał zamek swoim synom, ale w 1480 roku król Władysław II oddał go w zastaw burgrabiemu Karlštejna, Benešovi z Veitmile i jego synom. Od 1585 roku stał się własnością Ladislava Popela z Lobkowic, prezydenta królewskiej komory. Jednak już w 1593 Ladislav został oskarżony o próbę buntu przeciwko Rudolfowi II, uciekł z kraju i został skazany zaocznie na śmierć oraz utratę mienia. Cesarz sprzedał zamek miastu Most wraz z pobliskim browarem, słodownią, owczarnią, lasem i podległymi mu wsiami za 69 480 kop miśnieńskich groszy. Z powodu strategicznego znaczenia warowni władca zaznaczył prawo pierwszeństwa wykupu, a miasto musiało utrzymywać na własny koszt garnizon zamku. W latach 90-tych XVI wieku na zamku założono również laboratorium alchemiczne, ufundowane przez cesarza Rudolfa II, w którym pracowali znani wówczas alchemicy: Anglik Edward Kelley i pochodzący z Cypru Marek Bragadino. Sam Kelley został później uznany za oszusta i uwięziony na zamku, gdzie zmarł.
   Hněvín odegrał ważną rolę wojskową podczas wojny trzydziestoletniej. Już w 1620 roku po bitwie pod Białą Górą został zajęty przez Albrechta von Wallensteina i garnizon cesarski. W 1634 roku próbowali go zdobyć Szwedzi, jednak bezskutecznie. Także kolejne ich ataki z 1639, 1640 i 1645 nie przynosiły sukcesu, dopiero w 1646 roku, po ostrzale wojsk generała Carla Wrangela, cesarski garnizon poddał się. Na zamku umieszczono szwedzki garnizon w sile 200 żołnierzy, co stało się katastrofą dla miasta, grabionego i niszczonego przez liczne wypady zamkowej załogi. Chociaż Hněvín był blokowany przez armię cesarską do końca wojny, kordon ten był jednak nieszczelny. Szwedzi opuścili zamek dopiero w 1649 roku po podpisaniu pokoju westfalskiego. Mieszczanie Mostu wysłali wówczas do cesarza delegację z prośbą o zniszczenie zamku, który był dla nich źródłem wieloletnich nieszczęść. Cesarz spełnił ich prośbę w 1650 roku; prace rozbiórkowe zakończyły się ostatecznie w 1653 roku.
   W 1879 roku na fundamentach pierwotnego zamku, z których zachowały się tylko gotycko-renesansowe piwnice i pozostałości obwarowań, rozpoczęto budowę neogotyckiego pałacu.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na szczycie wysokiego wzgórza, którego forma (oraz funkcjonujący tu wcześniej gród) nadała mu kształt zbliżony w planie do trójkąta z kurtyną południową lekko zaokrągloną. Wieżę główną usytuowano w narożniku północnym natomiast zabudowa mieszkalna stanęła przy kurtynach północno – zachodniej i północno – wschodniej. Przy tej pierwszej prawdopodobnie znajdował się także wjazd na podzamcze, natomiast rdzeń zamku zajmował północną część założenia. W późniejszym okresie mur południowy został wzmocniony półokrągłymi basztami oraz czworobocznymi wykuszami. Całość otaczała sucha fosa i ziemny wał.

Stan obecny

   Widoczne dzisiaj zabudowania to w większości architektura nowożytna i współczesna z XIX i początku XX wieku. Powstały one na fundamentach i ruinach zamku średniowiecznego dlatego ich układ oraz dolne partie murów mogą być oryginalne. Obecnie rezydencja znajduje się w rękach prywatnych, funkcjonuje w niej hotel i restauracja.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.