Milevsko – klasztor norbertański

Historia

   Klasztor został założony w 1184 roku przez możnego Jerzego z Milevska. Jako iż w 1187 roku opatem został niejaki Jarloch, przyjmuje się, iż pierwsze, prowizoryczne zabudowania klauzury już wówczas istniały, rozpoczęto budowę bazyliki klasztornej a w jej pobliżu funkcjonował romański kościół św. Idziego oraz osada z siedzibą mieszkalno – obronną Jerzego. Niestety wkrótce potem, w 1191 roku, Milevsko z nieznanych powodów spłonęło. Odbudowa trwała do około 1201 roku, kiedy to ołomuniecki biskup wyświęcił ołtarze w kościele św. Idziego. Opat Jarloch zmarł w 1228 roku i został pochowany w nieukończonej  jeszcze klasztornej bazylice. Jej budowa prawdopodobnie dobiegła końca w latach 40-tych XIII wieku, ukończone wówczas zostało także wschodnie skrzydło klauzury. W okresie tym w konwencie mieszkało do 30 zakonników, którzy oprócz spraw duchowych zajmowali się również działalnością gospodarczą: uprawą wina, zboża, chmielu.
   W latach 60-tych lub 70-tych XIII wieku przebudowano prezbiterium oraz fasadę zachodnią bazyliki (szczyt i okno) stosując już formy wczesnogotyckie. Gotyckie modernizacje skrzydła południowego i wschodniego klauzury (refektarz i kapitularz) przeprowadzono również w bliżej nie znanym okresie końca XIII oraz później w ostatniej ćwierci wieku XIV.
   Podczas wojen husyckich, w 1420 roku, klasztor został zdewastowany i spalony. Opat klasztoru zabrał zawczasu wszystkie kosztowności do zamku Příběnice, ale po jego zdobyciu ukryte tam dobra zostały zagrabione. Po zakończeniu husyckiego konfliktu mnisi powrócili do Milevska, ale nie posiadali już żadnego majątku ziemskiego, który został przekazany przez Zygmunta Luksemburczyka w zastaw Matějowi Brusowi z Kovářova. W dalszej części XV wieku klasztor znajdował się pod patronatem Rožmberków, a następnie od 1543 roku był własnością Švamberków. Spory zakonników z właścicielami dóbr doprowadziły ostatecznie do wypędzenia mnichów i opata z Milevska, przez co w 1565 roku klasztor przestał oficjalnie funkcjonować. W 1581 Kryštof I ze Švamberka sprzedał go panom z Hodějova, z pomocą których został wówczas częściowo naprawiony. Po bitwie pod Białą Górą w 1620 roku i upadku powstania majątek Hodějów, a w tym także klasztor Milevski, został im skonfiskowany. Klasztor został zdewastowany, a okoliczne wioski porzucone. Decyzja cesarska przypisała klasztor konwentowi norbertanów na praskim Strahovie, co rozpoczęło stopniową odbudowę i wprowadzanie w drugiej połowie XVII oraz w XVIII stuleciu barokowych elementów architektonicznych. Zostały one częściowo usunięte podczas XIX-wiecznych renowacji.

Architektura

   Klasztor usytuowano w odległości około 300 metrów, po stronie południowej od nieco starszego, romańskiego kościoła św. Idziego. Na zachód od niego funkcjonowała niewielka osada, a po stronie południowo – zachodniej, na miejscu późniejszego wirydarza, mieszkalno obronna rezydencja Jerzego z Milevska. Miała ona formę murowanej budowli na planie kwadratu, najpewniej o formie wieżowej, dostępnej przez kamienne schody po stronie wschodniej. Po stronie północno – zachodniej od późniejszego kościoła klasztornego usytuowany był świecki cmentarz z XI-XII wieku. Być może wznikł on w pobliżu hipotetycznej świątyni, starszej jeszcze niż kościół św. Idziego.
   Średniowieczny klasztor w Milevsku składał się z kościoła Objawienia NMP oraz przylegających do niego od południa zabudowań konwentu. Świątynia została wzniesiona jako duża, trójnawowa budowla w formie bazyliki z dwuwieżową fasadą po stronie zachodniej oraz krótkim transeptem i dużą apsydą po stronie wschodniej, na wysokości nawy głównej. Dwie mniejsze apsydy pierwotnie zamykały kościół od wschodu na wysokości naw bocznych. W trzeciej ćwierci XIII wieku ta część kościoła została przebudowana, transept otrzymał duże ostrołukowe okna, a wschodnia ściana została zakończona krótkim poligonalnym prezbiterium wzmocnionym przyporami. Dwie czworoboczne wieże zachodnie na czterech górnych piętrach przeprute były z wszystkich stron biforami i triforami na dwóch najwyższych kondygnacjach. Pomiędzy wieżami umieszczono główny portal wejściowy, a ponad nim wczesnogotyckie duże ostrołukowe okno i prosty trójkątny szczyt na którym osadzony został dwuspadowy dach. Drugi, uskokowy portal wejściowy o półokrągłym zwieńczeniu znajdował się w nawie bocznej po stronie północnej, sąsiadując z przeprutym na wschód od niego kolejnym, lecz skromniejszym półkolistym portalem (obecnie jest on zamurowany). Tą część kościoła oświetlały nieduże romańskie okna o półkolistych zwieńczeniach i małe okienka o kształcie czwórliścia, osadzone w cylindrycznych glifach, przeprute we wschodniej części nawy północnej. Strona południowa bazyliki miała inną artykulację, gdyż od drugiej połowy XIII wieku przystawiony był do niej krużganek, skomunikowany z kościołem za pomocą prostego romańskiego portalu.
   Początkowo korpus kościoła nie posiadał sklepień, a jedynie płaskie drewniane stropy. We wschodniej części bazyliki nawa główna oddzielona została od naw bocznych pełnym murem, wydzielającym tzw. chorus minor. Dalej na zachód nawę główną otwarto na boki arkadami, spoczywającymi na dziesięciu cylindrycznych kolumnach, zakończonych prostymi głowicami z wystającymi narożnikami. W zachodniej części kościoła pierwotnie znajdowała się empora, dostępna przez mały portal po północnej stronie głównego okna fasady zachodniej. Umieszczony było on na wysokości piętra, prowadzić więc musiały do niego drewniane, zewnętrzne schody lub nadwieszany ganek łączący emporę z opackimi zabudowaniami klasztoru.
   W północno – zachodnim narożniku kościoła usytuowano niewielką kaplicę opacką z apsydą. Wnętrze jej nawy rozdzielone było poprzeczną ścianą, która po stronie zachodniej wydzielała karner. We wschodniej części znajdowała się natomiast nieduża empora, zwieńczona podobnie jak karner sklepieniem krzyżowym z żebrami. Dostępna była przez portal przepruty w północnej ścianie wieży kościoła klasztornego. Kaplica sąsiadowała także z zabudowaniami rezydencji opata. Liczne relikty romańskich detali architektonicznych wskazują, iż zostały one zbudowane już co najmniej w pierwszej połowie XIII wieku.
   Po południowej stronie bazyliki znajdowały się budynki klauzury, które wraz z kościołem i krużgankami otaczały wirydarz. W skrzydle wschodnim, po stronie północnej znajdowała się zakrystia, kończąca się od zewnętrznej strony apsydą. Kolejnym pomieszczeniem był kwadratowy w planie kapitularz, miejsce obrad, narad i zgromadzeń mnichów pod przewodnictwem opata. Był on pomieszczeniem sklepionym krzyżowo, bez żeber, z pojedynczym środkowym filarem i zapewne z kamiennymi ławami dostawionymi do ścian. Wejście do niego prowadziło od strony krużganka, flankowane przez dwa romańskie, symetrycznie rozmieszczone przeźrocza. W skrzydle południowym znajdował się wymagany przez regułę refektarz, dostępny od strony krużganka przez półokrągły portal. Oświetlały go od południa co najmniej trzy zachowane gotyckie okna z maswerkami. Z refektarzem najpewniej sąsiadowała kuchnia po stronie zachodniej oraz kalefaktorium po stronie wschodniej. To ostatnie było jedynym w klasztorze pomieszczeniem ogrzewanym w okresie zimy. Po północnej stronie refektarza w krużganku umieszczono lawatarz, miejsce w którym bracia mogli obmyć ręce przed posiłkami. Kuchnia natomiast mogła być połączona z refektarzem otworem przeznaczonym do przekazywania naczyń, musiała mieć również dostęp do kanału z wodą i ujścia na nieczystości, a przede wszystkim musiała posiadać duże palenisko lub kominek. Układ skrzydła zachodniego pozostaje nieznany, przypuszczać jedynie można iż mieściło się w nim klasztorne cellarium (spiżarnia, magazyn).
   Klasztor otoczony został w średniowieczu nieregularnym obwodem muru obronnego, wzmocnionym co najmniej jedną czworoboczną wieżą w narożniku północno – wschodnim. Od zachodu sąsiadowała z nią, przystawiona do wewnętrznej ściany muru dalsza zabudowa mieszkalno – gospodarcza, oddzielająca klasztor od kościoła św. Idziego, w pobliżu znajdował się również cmentarz na którym grzebano mnichów. Po północno – zachodniej stronie klasztoru, na miejscu późniejszego ogrodu dziekańskiego, funkcjonował XIII-wieczny warsztat budowlany z piecami do wypalania wapnia, studnią i stanowiskami przy których wykonywano detale architektoniczne.

Stan obecny

   Kościół klasztorny Objawienia NMP, pomimo późniejszych nowożytnych przekształceń i XIX-wiecznych renowacji to obecnie jeden z najlepiej zachowanych romańskich zabytków na terenie Czech z zauważalnymi zmianami wprowadzonymi w stylistyce wczesnego gotyku. Oprócz niego przetrwały również stosunkowo dobrze zachowane mury skrzydeł wschodniego i południowego, niestety bez okalających je niegdyś krużganków oraz położony po stronie zachodniej budynek szkoły łacińskiej. Klasztor wciąż jest w posiadaniu mnichów norbertańskich, którzy jednak udostępniają go dla zwiedzających: w kwietniu, maju, czerwcu, wrześniu i październiku od piątku do niedzieli w godzinach 10.00 – 17.00, oraz w lipcu i sierpniu codziennie w godzinach 10.00- 17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Milevsko – Kostel sv. Jiljí a premonstrátský klášter.
Strona internetowa wikipedia.org, Klášter Milevsko.