Mikulov – miejskie mury obronne i zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony na miejscu słowiańskiego grodu z XI wieku, który zanikł w wyniku pożaru w kolejnym stuleciu. XIII-wieczny falsyfikat informuje o burgrabim Štepanie z Medlova w 1218 roku, a wzmianka z 1249 roku o Nikolsburgu, co skłania do przypuszczeń, iż zamek wzniesiono już w pierwszej połowie XIII stulecia.
   We wspominanym 1249 roku zamek w nagrodę za wierną służbę otrzymał od króla Przemysła Ottokara II w lenno Jindřich z Lichtenštejnu. Jego potomkowie z czasem urośli do najważniejszego rodu w południowej części Moraw, dzięki czemu rozbudowywali swą siedzibę przez cały XIV i XV wiek, powiększając zarówno przestrzeń mieszkalną, jak i wzmacniając obronność (kamienne mury miejskie wzniesiono prawdopodobnie przed 1414 rokiem, a najpóźniej w okresie pohusyckim). Wiernie służyli królowi Janowi Luksemburskiemu, w czasach gdy pogranicze czesko – austriackie było niespokojne i wymagało stałego nadzoru. Fortyfikacje przydały się także w trakcie wojen husyckich, kiedy w trakcie kampanii bożych bojowników przeciwko Austrii w 1426 roku, Mikulov wraz z zamkiem został oblężony, jako siedziba rodu wiernego katolickiemu królowi Zygmuntowi. W trakcie walk miasto padło, lecz zamek pozostał niezdobyty.
   W XVI wieku tureckie zagrożenie, a zwłaszcza oblężenie Wiednia z 1529 roku, przyczyniło się do dalszych, finansowanych przez Lichtenštejnów przekształceń, w celu przystosowania zamku do obrony ogniowej. W 1560 roku Mikulov kupił węgierski szlachcic Ladislav Kereczenyi, jednak dzierżył on zamek jedynie przez 15 lat, bo już w 1575 roku jego właścicielem był Adam z Ditrichštejna. Kontynuował on modernizacje prowadzone przez poprzedników, starając się przystosować zamek do standardów renesansowego życia. Szczyt tych prac nastąpił za Františka z Ditrichštejna w drugiej dekadzie XVII wieku. František pełnił funkcję biskupa Ołomuńca i po klęsce powstania pod Białą Górą należał do najpotężniejszych ludzi w Czechach.
   W 1645 roku obwarowania zamku nie wystarczyły do pokonania Szwedów, którzy zajęli i spustoszyli Mikulov. Po tym wydarzeniu Ditrichštejnowie rozpoczęli odbudowę, której efekty zostały zniszczone w wyniku wielkiego pożaru z 1718 roku. Kolejne renowacje i przebudowy z lat dwudziestych XVIII wieku doprowadziły do przekształcenia zamku w barokową rezydencję. Rodzina Ditrichštejnów mieszkała w niej do 1945 roku, kiedy to zabytek został ostrzelany przez wycofujące się wojska nazistowskie. Odbudowa rezydencji miała miejsce w latach 1947-1960.

Architektura

   Zamek zbudowano na podłużnym skalistym grzbiecie, który zapewniał bardzo dobrą ochronę praktycznie z każdej strony. Nieco łagodniejsze stoki znajdowały się tylko od strony północnej i to tamtędy, skręcając ze wschodu można było się wspiąć na zamkowe wzgórze.
   Głównym, najstarszym elementem zamku był donżon zbudowany na planie trapezu o wymiarach 11 x 16,5 metra. Usytuowano go w najwyższym punkcie wzniesienia, od północy, wschodu i zachodu chronionego skarpami. Prawdopodobnie spłaszczona część czubka wzgórza, usytuowana tuż przed donżonem od północy, służyła za niewielki, obwiedziony murem dziedziniec. Wjazd do niego prowadził przez południowe, obszerniejsze podzamcze, otoczone masywnymi murami o grubości 2,4-2,8 metra, a następnie bramą pomiędzy dwoma skałami poprzez podzamcze północne. Po jednej stronie brama ta miała romański donżon, a po drugiej, nieco późniejszą, prawdopodobnie pochodzącą z pierwszej połowy XIV wieku, cylindryczną wieżę o średnicy 9 metrów, co w połączeniu z wąskim przejazdem dawało wyśmienitą ochronę. Grubość murów wieży cylindrycznej wynosiła jedynie 1,5 metra. Pozwoliło to w jej dość dużej wewnętrznej przestrzeni umieścić w 1380 roku kaplicę Panny Marii i św Jana Ewangelisty. Zewnętrzną bramę podzamcza północnego zabezpieczała wykuta w skale sucha fosa, ponad którą przerzucono drewniany most, oraz górująca nad nią cylindryczna wieża z ostrogą (ostrzem) o średnicy 9,5 metra, zwana Vlajkovą. Ostroga skierowana była w kierunku północnym skąd spodziewano się ewentualnego zagrożenia. Mury podzamcza północnego były nieco słabsze, miały bowiem 1,9 metra grubości.
   Rozbudowy z XIV wieku, oprócz wspomnianej już wieży cylindrycznej, doprowadziły do wzniesienia nowych budynków mieszkalnych i gospodarczych. Usytuowano je głównie na podzamczu południowym, przy wewnętrznych ścianach kurtyny południowej i wschodniej oraz w pobliżu romańskiego donżonu po stronie zachodniej. Kolejny budynek wzniesiono również na podzamczu północnym, gdzie flankował on od wschodu zewnętrzną bramę. Brama wewnętrzna między podzamczami być może w tym okresie uzyskała niewielki przekop z mostkiem zwodzonym.
   W pierwszej połowie XV wieku zamek został powiększony o dodatkowe podzamcze po stronie północnej. Jego wąska i podłużna przestrzeń początkowo nie zawierała zabudowy murowanej, a służyła raczej zabezpieczeniu drogi dojazdowej do zamku i przedłużeniu jej obwarowań. Narożnik północny został wzmocniony czworoboczną wieżą, pod którą droga zakręcała o 180° i opadała w dół w kierunku miasta, gdzie usytuowano poprzedzony przekopem budynek bramny. Prawdopodobnie nieco później pod okrągłą wieżą z kaplicą zbudowano dwie wieże: czworoboczną i pięcioboczną, a przed końcem XV wieku powiększono zabudowę mieszkalną na podzamczu południowym. W okresie tym każda kurtyny muru miała już dostawiony do siebie budynek, a trójskrzydłowa część południowa być może została odgrodzona poprzeczną ścianą.
   W XV wieku zbudowana została również podkowiasta, dwukondygnacyjna wieża zwana Kozí Hrádek (pierwotnie Knieberg). Wzniesiono ją na skałach na północ od zamku, za wąską doliną skąd górowała ona nad okolicą i zapewniała dodatkową flankującą obronę. Została przystosowana do użycia broni ogniowej.

   W XVI stuleciu zamek przystosowano do obrony ogniowej. Zbudowano ku temu celowi trzy narożne, wydłużone bastiony przy podzamczu południowym, jedną półokrągłą wieżę armatnią chroniącą podzamcza północnego oraz zabezpieczony murem taras, zajmujący całą wschodnią długość zamku. Postanowiono zabezpieczyć się również od południa wysuwając daleko w przedpole, kolejny, wieloboczny bastion armatni.
   Po stronie wschodniej zamek sąsiadował z miastem z którym był połączony obwarowaniami. Teren miasta opadał lekko ku południowemu – wschodowi i zajmował obszar około 5 ha, chroniony z jednej strony zamkową skałą a z przeciwnej potokiem Hnánice. Obwód murów był nieregularny, przy czym kurtyna południowo – zachodnia i południowo – wschodnia były w miarę proste, a północno – wschodnia lekkim łukiem zakręcała ku podzamczu. Od strony zamkowego wzgórza miasto najprawdopodobniej nie posiadało muru obronnego. Ten miał około 2 metry grubości, pod koniec średniowiecza zwieńczony był krytym gankiem dla obrońców oraz prostym przedpiersiem przeprutym kluczowymi otworami strzelczymi. Nie wiadomo, czy we wcześniejszym okresie posiadał krenelaż. Wzmocniony był nielicznymi półkolistymi, czy też podkowiastymi basztami: dwoma narożnymi: po stronie południowej i wschodniej oraz jedną pośrodku kurtyny południowo – wschodniej (nie wiadomo czy powstały współcześnie z murem, czy zostały później dobudowane). Dodatkowo na murach zawieszone zostały w dość regularnych odstępach obłe bartyzany, widoczne na wedutach w północnej części obwodu. Przed murem przekopana została sucha fosa, na części obwodu zastąpiona obniżeniem terenu i potokiem Hnánice, natomiast od strony miasta przy murze biegła bardzo szeroka uliczka podmurna.
   Do miasta prowadziły dwie bramy: północna zwana Górną i południowo – zachodnia zwana Dolną, przy czym warto zauważyć, iż bramą Górną z powodu ukształtowania terenu prowadził także wjazd na podzamcze, obok kościoła parafialnego św. Wacława i dalej do zamku górnego. Możliwe, iż bramy miejskie usytuowano w tych konkretnych miejscach, by były pod kontrolą zamku (najbardziej oddalona od warowni kurtyna południowo – wschodnia nie była przepruta żadnym wjazdem do miasta). Obie bramy umieszczono w czworobocznych wieżach poprzedzonych prostymi przedbramiami, obie wysunięte były przed lico muru i zapewne zaopatrzone w mosty zwodzone. Mosty te musiałyby znajdować się w przedbramiach, które usytuowano na linii przekopu.

Stan obecny

   Zachowany do dzisiaj zamek został tak gruntownie przebudowany w czasach nowożytnych, iż gołym okiem ciężko w nim dostrzec pierwotną zabudowę. Najlepszym świadectwem jego średniowiecznych korzeni jest XIII-wieczna wieża z ostrogą, chroniąca niegdyś wjazdu na północne podzamcze. Tuż obok niej, po zachodniej stronie dostrzec można półokrągłą wieżę armatnią z XVI wieku. Zamek otwarty jest dla turystów w kwietniu, październiku i listopadzie od piątku do niedzieli w godzinach 9.00-16.00, w maju, czerwcu i wrześniu od wtorku do niedzieli w godzinach 9.00-17.00 oraz w lipcu i sierpniu w od poniedziałku do niedzieli w godzinach 9.00-18.00.
   W niedalekiej odległości od zamku, na wzgórzu po jego północnej stronie zachowała się XV-wieczna wieża zwana Kozí Hrádek, funkcjonująca obecnie jako punkt widokowy z rozległą panoramą na Mikulov. Przetrwały także na znacznej długości fragmenty murów miejskich, choć nie w pełnej wysokości i znacznie przebudowane w okresie nowożytnym. Niestety nie dochowała się żadna z bram prowadzących niegdyś do miasta.

pokaż zamek Mikulov na mapie

pokaż Kozí Hrádek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t. I, Praha 1981.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Morava a Slezsko, Praha 2019.