Historia
Zamek Michalovice wzniesiony został w drugiej połowie XIII wieku, jako ośrodek administracyjny, mieszkalny i obronny majątku rodu Markvarticów, powstały po zaniku starszego grodu w Mlada Boleslav. Ostatni kasztelan grodowy, Jaroslav Markvartic, pojawił się w źródłach pisanych w 1262 roku, a wkrótce potem zarządzanie dóbr królewskich przeniesiono do zamku Bezděz i miasta Nymburka. Nowy zamek Markvarticów w Michalovicach został założony zaledwie trzy kilometry na północ od dawnego książęcego ośrodka w Mlada Boleslav i nazwany na cześć patrona usytuowanego na podzamczu kościoła, poświęconego opiekunowi rycerzy, archaniołowi Michałowi. Leżał on w pobliżu ważnego szlaku łączącego Pragę ze Śląskiem.
Panowie z Michalovic pojawili się w źródłach pisanych w 1281 roku („de Michaelsberc”). Zamek dzierżył wówczas Jan z Michalovic, bliski współpracownik króla Wacława II i najwyższy cześnik, który zasłynął jako uczestnik rycerskich turniejów, nie tylko w Czechach, ale także w Nadrenii i Francji. Gdy zmarł w 1306 roku Michalovice przeszły na jego syna Beneša. Początkowo znajdował się on w szeregach szlachty zbuntowanej przeciwko królowi Janowi Luksemburskiemu, lecz później ukorzył się przed władcą i od 1315 roku był burgrabią zamku praskiego oraz zasiadał w sądzie ziemskim. Syn Beneša, Jan (Jesek) z Michalovic, również należał do stałych współpracowników króla Jana Luksemburskiego, a następnie Karola IV. W 1336 roku towarzyszył królowi Janowi na Litwie, później zaś walczył w jego służbie z miśnieńskim margrabią Menhartem.
Potomkowie Jana z Michalovic należeli do czołowych przedstawicieli czeskiej szlachty, stojąc wiernie po stronie władcy także w trakcie wojen husyckich. W 1420 roku kolejny Jan z Michalovic próbował dostarczyć zaopatrzenie do oblężonego zamku praskiego, natomiast jego syn Jindřich padł w bitwie pod Wyszehradem. W 1425 roku wojska husyckie zdobyły zamek Michalovice, lecz Jan już wcześniej uciekł do bezpieczniejszego zamku Bezděz. W Michalovicach zaczął rządzić wówczas husycki hejtman Kunata z Počapl, a po nim w latach 1436-1437 Bohunik z Klinštejna. Prawdopodobnie od 1425 roku następcą Jana był Petr z Michalovic oraz jego brat Jan. Petr zmarł w 1437 roku, podczas gdy całość majątku, w tym i odzyskany już zamek Michalovice, przejął Jindřich Kruhlata z Michalovic. W 1455 roku stał się on najwyższym komornikiem, dwa lata później wiodącym poselstwo do Francji. Po wyborze Jerzego z Podiebradów na króla Czech w 1458 roku, stał się jego oddanym zwolennikiem i towarzyszył mu podczas kampanii w kraju i za granicą.
W 1468 roku Jindřich Kruhlata z Michalovic zginął w bitwie pod Turnovem, przez co rodzina panów z Michalovic wymarła po mieczu. Małżeństwo siostry Jindřicha, Magdaleny, wydanej za Jana z Cimburka i Tovačova, spowodowało przejście Michalovic na nowy ród. Ani Jan, ani kolejni przedstawiciele rodziny nie osiedlili się jednak w starym zamku, woląc rezydować w wygodniejszej i lepiej dostępnej Mlada Boleslav. W efekcie Michalovice zaczęły stopniowo podupadać i niszczeć. W 1513 roku zamek był już opisywany jako opuszczona ruina. Oprócz upływu czasu, niestety został on dodatkowo uszkodzony celowo prowadzonymi pracami rozbiórkowymi (próba wyburzenia wieży głównej) oraz mającymi miejsce w XIX stuleciu poszukiwaniami rzekomo ukrytych pod ziemią skarbów.
Architektura
Zamek zbudowany został na krótkim cyplu na prawym brzegu rzeki Izery, dzięki czemu od wschodu, północy i południa był prawie całkowicie niedostępny. Na stronie północnej strome zbocza opadały wprost do rzeki, która rozlewała się tam w liczne ramiona i odgałęzienia. Na południu natomiast znajdował się wąwóz oddzielający zamek od wsi z której wiodła jedyna droga do zamku. Również wschodnia część, uformowana w skalistą skarpę, była całkowicie bezpieczna. Po stronie zachodniej znajdowało się podzamcze, zabezpieczone suchą fosą, łączącą się z krańcem wspomnianego wąwozu. Miało ono w planie kształt półokręgu i zabezpieczało zamek od strony jedynego dogodnego do wjazdu kierunku. Niewielka powierzchnia podzamcza wskazywałaby, że miało ono raczej charakter obronny i pomocniczy, bez rozbudowanego zaplecza gospodarczego. To ostatnie zapewne znajdowało się w osadzie z wczesnogotyckim kościołem św. Michała.
Zamek miał kształt lekko nieregularnego, ale osiowo symetrycznego pięciokąta, przylegającego w miarę prostą stroną do drugiej, znacznie głębszej fosy, która znajdowała się pomiędzy podzamczem a zamkiem górnym. Przerzucono przez nią drewniany, zapewne w części zwodzony most, prowadzący na północne międzymurze o szerokości około 10 metrów, otaczające rdzeń zamku także od wschodu i południa. Trzeba je było w całości przebyć, by przez południową bramę w głównym obwodzie muru dostać się na wewnętrzny dziedziniec. Mur obronny wyznaczający rdzeń zamku był wysoki i gruby na około 1,8-1,9 metra, a jeszcze masywniejszy w części czołowej, gdzie przybierał formę ściany tarczowej z chodnikiem dla obrońców w koronie. U podstawy odcinek ten wyposażony został w pochyłą skarpę, bardziej typową dla zamków francuskich lub anglo-normańskich. Zewnętrzny mur parchamu był niższy i dodatkowo umieszczony na nieco niżej położonym terenie. Jego wzmocnieniem była drobna czworoboczna wieża w narożniku północno – zachodnim, w całości wysunięta przed obwód muru, w której prawdopodobnie znajdowała się studnia. Po stronie południowo – wschodniej komunikację ze wsią ułatwiała mała furta w murze parchamu.
Zarówno pierwsza jak i druga brama flankowana była przez masywną cylindryczną wieżę, usytuowaną około 5 metrów za murem tarczowym. Miała ona średnicę ponad 11 metrów i wysokość co najmniej 17-18 metrów, a być może nawet około 25 metrów. Grubość jej muru, od strony lica utworzonego z większych, starannie ułożonych w rzędach bloków, w przyziemiu wynosiła aż 4,3 metra. Wewnątrz na samym dole mieściła się komora o szerokości zaledwie 2,4 metra, przykryta płaskim, drewnianym stropem. Wyżej znajdowało się sklepione kopułą pierwsze piętro, z którego od zachodu przykryta kolebką sień i portal prowadziły na drewniany pomost łączący się z koroną muru tarczowego. Co ciekawe nie było bezpośredniego połączenia pierwszych dwóch kondygnacji wieży z wyższymi piętrami. Drugie piętro, również zwieńczone kopułą, zostało połączone z podsklepioną sienią, a dalej zwodzoną kładką bezpośrednio z gankiem obrońców na północnym murze. Na najwyższą kondygnację obronną wieży wiodły wąskie schody, umieszczone w grubości jej muru i zaczynające się w bocznej ścianie sieni. Wieża zwieńczona była zapewne drewnianą lub szkieletową nadbudową z galerią dla obrońców i hurdycjami, przy czym do przebudowy wieży doszło około drugiej połowy XIV wieku lub na początku XV stulecia, gdy częściowo rozebrano najwyższą kondygnację, a następnie ją nadbudowano przy użyciu drewna.
Na południu wieża główna stykała się z wąskim i podłużnym skrzydłem mieszkalnym. Główna i zapewne starsza zabudowa mieszkalna znajdowała się jednak w najbezpieczniejszym miejscu zamku, czyli po wschodniej stronie dziedzińca, przez co zabudowania otrzymały w planie kształt litery L. Dom wschodni był budowlą o wymiarach 20 x 16 metrów, dwupiętrową, z wykuszami latrynowymi przy zewnętrznych elewacjach. Jego wnętrze na parterze dzieliło się na dwa trakty, z których wewnętrzny zawierał dwa pomieszczenia, a zewnętrzny w części północnej mieścił jedno pomieszczenie i schody do piwnicy. Węższe skrzydło południowe powstawało w dwóch etapach, w miarę jak w XIV wieku przestrzeń mieszkalna na zamku zaczynała być niewystarczająca. Możliwe, że zastąpiło starszy budynek o konstrukcji szachulcowej, na co wskazywałyby dwa przejścia do pierwotnych wykuszy latrynowych, umieszczonych już w XIII wieku na południowym murze obronnym. Ponadto na dziedzińcu po przeciwnej stronie węższego skrzydła, przy północnym murze, zbudowano pomieszczenie o formie piwnicy z kominowym otworem w sklepieniu, zapewne pełniące funkcję zbiornika na wodę. Był on wykuty w skale i dostępny od strony parchamu.
Stan obecny
Zamek Michalovice znajduje się obecnie w postaci daleko posuniętej, lecz nie pozbawionej uroku ruiny. Zachował się fragment południowej kurtyny muru głównego obwodu, z widocznymi przejściami do trzech, umieszczonych niegdyś na nim wykuszy. Zachowały się również dolne partie zewnętrznego obwodu murów, zwłaszcza po stronie południowej i wschodniej. W najlepszym jednak stanie jest cylindryczna wieża główna, popularnie zwana Putną. Pomimo uszkodzenia i odpadnięcia południowego fragmentu, znacznego przechylenia oraz nie zachowania górnych partii, służy ona obecnie za platformę widokową (obecny stan wieży został ikonograficznie udokumentowany już w XVIII wieku, nie jest więc efektem XIX-wiecznego poszukiwania skarbów).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.