Historia
Kościół św. Małgorzaty zbudowany został około drugiej ćwierci XIV wieku, udekorowany malowidłami ściennymi w ostatniej dekadzie XIV stulecia i gruntownie wyremontowany w drugiej połowie XV wieku, kiedy to założono nową więźbę dachową nad nawą. Po raz pierwszy pojawił się w źródłach pisanych w 1352 roku, jako świątynia parafialna umieszczona w spisie papieskiej dziesięciny (opłata z niego była niewielka i wynosiła jedynie 6 groszy, podczas gdy pobliski kościół św. Jerzego z Řečic dla porównania dostarczał 18 groszy).
Patronat nad kościołem św. Małgorzaty sprawowany był przez właścicieli lokalnych, niedużych dóbr rycerskich. W 1355 roku wzmiankowana była niejaka pani Dobroslava, wdowa po Načku z Lúkégo, a w 1371 roku jako właścicielkę podano Vratnę, wdowę po Načku z Lúkova, wraz z synami Mikulášem, Načkiem i Lvem. W 1380 roku jako patron pojawił się Mikuláš z Lúkégo, zaś w 1396 Naček z Lúkégo. Podobne imiona przewijały się jeszcze przez pierwszą połowę XV wieku, głównie w związku z darami dla kościoła, z których część służyć miała przeprowadzanym naprawom.
Po upadku antyhabsburskiego powstania w pierwszej połowie XVII wieku, kościół w Loukovie (a także pobliskie kościoły w Dolní Město i Řečicach) przestał być siedzibą parafii, stając się świątynią filialną należącą wpierw do parafii w Humpolcu, a następnie w Světlá nad Sázavou. Po odnowieniu parafii w Lipnicy w 1694 roku zaczął podlegać temu ostatniemu. W drugiej połowie XVII wieku do kościoła dobudowana została wieża, do której w 1739 roku dokupiono nowy dzwon. Budowla była remontowana w XIX wieku, podczas II wojny światowej w latach 1941-1944 (odkryto wówczas średniowieczne ścienne polichromie) i ponownie w 2009 roku.
Architektura
Kościół św. Małgorzaty zbudowany został na lekko opadającym terenie z północy i zachodu ku strumieniowi płynącemu na wschodzie i południu. Pierwotnie składał się z czworobocznej, prawie kwadratowej w planie nawy (9 x 8,8 metra wewnątrz) oraz węższego i niższego prezbiterium (7,3 x 5,5 metra wewnątrz) o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej. Na styku obu tych elementów, po stronie północnej usytuowano zakrystię (3,1 x 3,9 metra). Całość wzniesiono z kamienia łamanego, przy wykorzystaniu także ciosów do wzmocnienia narożników nawy, budowy przypór oraz utworzenia detalu architektonicznego.
Mury nawy i zapewne pierwotnie także prezbiterium zwieńczono gzymsami koronującymi, ochraniającymi elewacje przed ściekającą wodą deszczową. W narożnikach nawy, pod dachem na wysokości gzymsu, umieszczono duże konsole uformowane w ludzkie twarze o stylistyce ludowej. Jako iż w prezbiterium założono kamienne sklepienia, jego ściany musiały zostać od zewnątrz opięte przyporami, natomiast mury nawy, które podpierały wewnątrz jedynie płaski, drewniany strop, pozostały od zewnątrz gładkie. Zarówno nawę jak i prezbiterium przykryto bardzo wysokimi i stromymi dachami dwuspadowymi, wielopołaciowym nad wschodnim zamknięciem.
Pierwotnie wejście do kościoła prowadziło od południa, poprzez portal umieszczony w nawie. Ostrołucznie zamknięty, profilowany wałkiem i wklęską portal z wysokim cokołem wiódł także od zachodu, poniżej trójkątnego, wysokiego szczytu. Prezbiterium i zakrystia komunikowała się natomiast za pomocą portalu dwuramiennego (siodłowego) o sfazowanych ościeżach. Nawę i prezbiterium połączyła ostrołuczna, także sfazowana arkada tęczy o szerokości 3,2 metra, wyposażona w cokół oraz profilowany gzyms u podstawy łuku archiwolty.
Wewnątrz prezbiterium zwieńczono w dwóch przęsłach sklepieniem krzyżowo – żebrowym, przy czym przęsło wschodnie otrzymało dwa dodatkowe żebra skierowane ku wschodowi (sklepienie sześciodzielne). Wszystkie one uzyskały klinowy przekrój i zakończenie na wysokości nieco ponad parapetami okien, utworzone przy wykorzystaniu małych, ledwo zarysowanych piramidalnych wsporników. Na przecięciu przęseł zbiegi trzech żeber nie zostały podparte pojedynczymi konsolkami, ale zindywidualizowanymi wspornikami złączonymi w potrójne formacje. W miejscach przecięć żebra spięto gładkimi zwornikami. Układ żeber dokładnie odpowiadał rozmieszczeniu zewnętrznych przypór, co zapewniło budowli stabilną konstrukcję z dość smukłą bryłą. We wschodniej części ściany północnej umieszczono wnękę ścienną z obramieniem wykonanym z ciosanego, profilowanego kamienia, tworzącego dwuspadową wimpergę zwieńczoną krzyżem.
Pierwotnie ściany nawy i prezbiterium kościoła pokryte były wewnątrz wyrafinowanymi polichromiami o wysokiej jak na wiejską świątynię jakości. Kompozycyjnie tworzyły trzy pasy ułożone jeden nad drugim, wypełnione figuralnymi scenami biblijnymi. Malowidła należały do nurtu naturalizującego, charakterystycznego dla niektórych iluminatorów rękopisów z doby Wacława IV, dla których charakterystyczna była fizjonomia postaci, a nawet karykaturalne typy twarzy i modne elementy ówczesnego ubioru. Do malarstwa książkowego zbliżony był nawet układ poszczególnych scen. Kolor stanowił jedynie wypełnienie rysunków, przy czym nietypowe było użycie zieleni malachitowej.
Stan obecny
Obecny wygląd bryły kościoła zaburzony jest względem średniowiecznego pierwowzoru za sprawą dostawionej od zachodu nowożytnej wieży z wysokim barokowym hełmem. Niestety w podobnej stylistyce przekształcone zostały też okna nawy, przez co od strony zewnętrznej pierwotne cechy stylistyczne posiada głównie prezbiterium, w oknach którego przetrwały kunsztowne maswerki. Gotycki portal ukryty jest w przyziemu wieży, w zachodniej ścianie nawy, nie jest natomiast widoczny pierwotny portal południowy, po którym dostrzec można najwyżej lekki zarys. Oryginalne jest wschodnie okienko zakrystii, podczas gdy ściany północna i zachodnia zostały przemurowane w XVII lub XVIII wieku. Podwyższone mogły nieco zostać mury prezbiterium, obecnie zwieńczone barokowym gzymsem koronującym. Wewnątrz zachowało się pierwotne sklepienie prezbiterium, portal zakrystii, arkada tęczy, armaria w ścianie północnej. Pod nowożytnym chórem muzycznym ułożona jest gotycka chrzcielnica. Prawdopodobnie XV-wieczna jest więźba dachowa nad nawą, ze złożonym systemem wiązarów z późniejszymi elementami wzmacniającymi. Średniowieczne malowidła ścienne z końca XIV wieku zachowały się na północnej ścianie nawy, wokół arkady tęczy i w prezbiterium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Sommer J., Tři gotické kostely pod hradem Lipnicí: Dolní Město, Loukov, Řečice, Praha 1999.
Soukup J., Valchár J., Soupis památek historických a uměleckých v politickém okresu Ledečském. Edice nedokončeného rukopisu. Soupis 54 (Ledeč), Praha 2010.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. II, Praha 1978.