Loket – zamek

Historia

   Zamek zaczęto budować w pierwszej połowie XIII wieku z powodu zapotrzebowania na nowe centrum administracyjne w tej części kraju. Pierwotnym centrum regionu był stary gród Sedlec, który prawdopodobnie przestał funkcjonować w chwili, gdy pobliskie ziemie zostały zajęte przez cesarza Fryderyka Barbarossę. Zamek w Loket po raz pierwszy pojawił się źródłach pisanych w 1234 roku, jako własność Korony, zarządzana przez burgrabiego Sulislava. Jego znaczenie jako granicznej twierdzy było bardzo duże. W 1239 roku Wacław I przyjmował na zamku cesarza rzymskiego Konrada, a w 1317 i 1319 roku szukała na nim schronienia królowa Elżbieta, żona Jana Luksemburskiego. Gdy w 1322 roku król Jan odzyskał utracony w XII wieku Cheb, znaczenie zamku Loket prawdopodobnie na krótko spadło. Już jednak jego następca Karol IV w Majestas Carolina, projekcie czeskiego prawa ziemskiego z lat 1349-1353, wymienił Loket pośród królewskich zamków, które nie powinny być nigdy sprzedane lub zastawione. Znaczącą rozbudowę i wzmocnienie zamku przeprowadził jego syn i następca, król Wacław IV.
   Podczas wojen husyckich z pierwszej połowy XV wieku, w 1420 i 1427 zamek oblegany był przez buntowników, w obu jednak przypadkach bezskutecznie. W 1429 roku doszło do wewnętrznych sporów pomiędzy mieszczanami a zamkowym burgrabią Pútą z Ilburka, zaognionymi do tego stopnia, iż mieszkańcy Loket zaatakowali i zdobyli zamek, który został na pewien czas pozbawiony swego zarządcy. W 1434 roku cesarz Zygmunt oddał zamek w zastaw swemu kanclerzowi, Kašparowi Šlikovi, którego potomkowie dzierżyli Loket aż do 1547 roku. Dokonali oni późnogotyckiej przebudowy zamku na swą rodową siedzibę. Na decyzję tą z pewnością wpływ miały również zniszczenia po pożarze z 1473 roku i konieczność napraw. Zmiana właściciela zamku nie wpłynęła jednak na uspokojenie animozji z mieszczanami, które trwały praktycznie przez cały okres władania zamkiem przez Šlików. Podczas tak zwanej wojny szmalkaldzkiej z lat 1546-1547, Šlikovie jawnie sprzeciwili się Habsburgom, za co zostali ukarani konfiskatą mienia. W ten sposób ostatecznie udało się mieszczanom, którzy stali mocno po stronie Habsburgów, uzyskać od władcy warownię.
   Zmiana właściciela zamku niestety oznaczała jego stopniowy upadek. Na początku wojny trzydziestoletniej, w 1621 roku Loket otworzył swe bramy dla protestanckiej armii generała Ernsta von Mansfelda. Doprowadziło to już po paru miesiącach do oblężenia zamku przez cesarskie wojska generała Tilly, które zmusiły załogę zamku do kapitulacji. W 1631 roku zmienne losy wojny doprowadziły do zajęcia Loket przez Sasów, lecz już po roku miasto i zamek ponownie zostało oblężone i zdobyte przez wojska cesarskie. Spustoszenia i zubożenia miasta dopełniły czterokrotne ataki wojsk szwedzkich w końcowym okresie wojny.
   W 1788 roku podupadły zamek został przebudowany z inicjatywy miasta na więzienie. Prace nad przystosowaniem warowni do nowej funkcji trwały aż do roku 1828 i niestety wiązały się z niepowetowanymi zniszczeniami i zmianami w pierwotnej architekturze zamku. Między innymi zburzono wówczas stary romański pałac, a wiele innych zabudowań gruntownie przekształcono. W okresie romantyzmu Loket znalazł swojego entuzjastycznego wielbiciela w osobie niemieckiego poety Johanna Wolfganga von Goethe, który wielokrotnie odwiedzał miasto. W XX wieku wiezienie zostało zamknięte, a w 1950 roku zamek uznano za chroniony prawem zabytek.

Architektura

   Zamek założono na górze w zakolu rzeki Ochrzy, która pozostawiała jedynie wąski przesmyk po północno wschodniej stronie. Miał on kształt wydłużonego owalu zabezpieczonego od wschodu i południa grubym murem obronnym, a od północy i zachodu wąskim skalistym grzbietem, na którym usytuowano czworoboczną wieżę o bokach długości 8 metrów. Ponad ciemnym przyziemiem posiadała ona jeszcze dwa piętra mieszkalne, oświetlone przez dwa wąskie otwory okienne i wyposażone w latrynę oraz kominek. Parter zwieńczony był płaskim stropem, natomiast piętra sklepiono. Górna część pierwotnie zakończona była krenelażem. Jej czworoboczny kształt zamiast cylindrycznego ujawnia wpływy architektury Stauffów z Górnego Palatynatu oraz udział frankońskich strzech budowlanych na przygranicznym terenie Czech (podobnie jak w niedalekim zamku Cheb). Obok wieży, po stronie północno – wschodniej, stał czworoboczny budynek zwany Felsstubenhaus, połączony pierwotnie drewnianym mostkiem z małym, półokrągłym portalem na wieży od strony północnej. Prawdopodobnie był to najstarszy, romański budynek mieszkalny na zamku. Drugie wejście do wieży prowadziło z poziomu drugiego piętra, od strony zachodniej, kładką na drewnianą galerię muru obronnego. Po przebudowie jedyne wejście do wieży zostało przeniesione na północny zachód i dostępne dzięki drewnianemu drewnianemu gankowi z galerii murów obronnych. Umożliwiło to efektywne włączenie wieży w nowe fortyfikacje zamku na zachodniej stronie.
   Reszta grzbietu za Felsstubenhausem, w kierunku północnym z widokiem na rzekę, otrzymała zabudowę jeszcze w najstarszej fazie. Umieszczono tam romańską kaplicę – rotundę, wspominaną w źródłach od XIII wieku. Wzniesiona była z dużych ociosanych kwadr, a jej nawa miała jedynie 3,6 metra zewnętrznej średnicy (75 – 80 cm wewnętrznej średnicy), co klasyfikuje ją jako jedną z najmniejszych na terenie Czech. Po wschodniej stronie do nawy dobudowana była półkolista, sklepiona konchą, apsyda, a w pobliżu rotundy usytuowana była bardzo głęboka (54,5 metra) studnia. Kolejna romańska budowla prawdopodobnie znajdowała się na sąsiednim skalnym występie po stronie północnej. Wschodnią część dziedzińca początkowo zajmowała zapewne zabudowa gospodarcza, po której śladem są relikty jakiejś ziemianki. Pod koniec XIII lub na początku XIV wieku w jej pobliżu powstała zabudowa ze sklepioną kolebkowo piwnicą. We wschodniej części muru obwodowego znajdowała się najstarsza brama wjazdowa, a sam mur wzmocniony był dwoma lub trzeba półokrągłymi basztami, czy też wieżami, wysuniętymi przed obwód obronny (jedna z nich mogła znajdować się na miejscu późniejszego budynku hejtmaństwa, północna natomiast została przekształcona w trakcie późnogotyckiej przebudowy).
   W okresie panowania Wacława IV zamek został znacznie rozbudowany, przez co zmianie uległ wjazd na jego teren. Za wieżą główną i najstarszym pałacem, w skalnym grzbiecie przebito nową drogę przejazdową (podobnie jak na zamku Přimda), która prowadziła na dziedziniec okrążając zamek od strony zachodniej, południowej i południowo – wschodniej. Zamek został także powiększony po stronie zachodniej przez dobudowanie małego przedzamcza o szerokości 5-7 metrów, zamkniętego od wschodu grzbietem skały z czworoboczną wieżą, a od zachodu nowym budynkiem margrabstwa. Ten ostatni z powodu stoku wzgórza miał lekko załamany kształt. Jego najwyższa kondygnacja początkowo była zapewne konstrukcji drewnianej lub szachulcowej i poprzez ganek na murze ponad bramą, połączona była z główną wieżą na zamku górnym. Od południa wjazd na przygródek chroniło niewielkie, czworoboczne przedbramie, a na południowej stronie droga ciągnęła się obwarowanym korytarzem, pod okiem obrońców z zabudowy na zamku górnym po stronie północnej.
   Na dziedzińcu zamku górnego za Wacława IV zabudowano cały obszar od wieży głównej, na wschód i północ aż do rotundy. Przy południowej kurtynie pod koniec XIV wieku wzniesiono nowy tzw. dom hejtmaństwa. Pierwotnie był wysoki, dwupiętrowy budynek, a jego wyróżnikiem były boniowane kwadry w narożach. Miał on charakter wieżowej budowli, wysuniętej poza obwód obronny. Pomiędzy nim a romańską wieżą główną usytuowano wówczas niski budynek kuchni z wnętrzem o czterech filarach, które podtrzymywały komin, wychodzący przy wąskiej uliczce przy wieży.
   Późnogotycka przebudowa rodu Slików z XV wieku doprowadziła głównie do polepszenia na zamku warunków mieszkaniowych. We wschodnim skrzydle umieszczono wówczas kaplicę z prezbiterium usytuowanym na starszej półokrągłej baszcie. Przeniesiono także kuchnię, na jej miejscu przedłużając budynek mieszkalny oraz zbudowano po stronie północnej, obok romańskiej rotundy nowe skrzydło pałacowe. Samą rotundę przekształcono wówczas na cylindryczną klatkę schodową. Przebudowano również romański budynek na północnym skalnym występie i wzniesiono półokrągłą północną basteję – przystosowaną do obrony ogniowej i czuwającą nad zamkiem od strony rzeki. Od strony miasta wzniesiono natomiast nowy pas obwarowań, wzmocniony półokrągłymi, otwartymi od strony wewnętrznej basztami.

Stan obecny

   Loket jest obecnie jednym z najlepiej zachowanych i znanych zamków na terenie Czech, rozpoznawalnym także przez swoje majestatyczne położenie na wzgórzu w zakolu rzeki, ponad miastem. Tym większą stratą są bezsensowne, późne zniszczenia najstarszych elementów zamku, jakie zostały dokonane w trakcie XIX-wiecznej przebudowy na więzienie. Dla turystów zabytek otwarty jest codziennie w okresie od marca do listopada w godzinach od 9.00 do 16.00 (w sezonie turystycznym do 17.00 i 18.30).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.