Litovice – wieża mieszkalna

Historia

   W XIII wieku Litovice należały do Ŕehníka z Litovic, który po raz pierwszy pojawił się w źródłach historycznych w 1266 roku jako królewski podkomorzy, brat praskiego biskupa Jana III z Dražic. Wieżę zbudowali około 1330 roku synowie Řehníka: Řehník oraz Jan IV z Dražic, który był wybitną postacią w czeskim kościele. Wdał się on w spór z zakonami żebraczymi dotyczący obsadzania stanowisk proboszczów, aż w związku z oskarżeniami musiał udać się do Awinionu, aby przedstawić papieżowi swoje racje. W trakcie długiego pobytu na dworze papieskim spotkał się z południowo francuskim środowiskiem kulturowym, a po powrocie do Czech przywiózł wiele nowych pomysłów i idei oraz mistrza budowlanego, który następnie uczestniczył w projektach budowlanych inicjowanych przez biskupa (między innymi zamek i most w Roudnice nad Labem oraz zamek Dražice). Wpływ budownictwa południowofrancuskiego pojawił się także w trakcie budowy wieży mieszkalnej w Litovicach, w wystroju komnat piętra i kształcie otworów okiennych.
   Panowie z Dražic dość szybko sprzedali Litovice, gdyż już w drugiej połowie XIV wieku wieża należała do Peška z Příboju, a w 1391 roku do Pawła i Wacława z Jenštejna, braci arcybiskupa Jana z Jenštejna. Pod koniec XIV stulecia Litovice przejął Zachař ze Svinař, który w 1405 roku chciał je sprzedać, lecz ostatecznie na zamku do 1500 roku mieszkał jeszcze jego syn Jan  i wnuk Bohuslav. W okresie gdy właścicielami byli panowie ze Svinař lub ich następcy, Chrtovie ze Rtína (1524 do około 1539), wieża spłonęła. Jej naprawa wiązała się z pierwszą renesansową przebudową.
   Kolejni właściciele zmieniali się dość często, dokonując w XVI i XVII stuleciu kolejnych przekształceń. W czasie wojny trzydziestoletniej budynek był w bardzo złym stanie, lecz odnowiono go w drugiej połowie XVII stulecia. W XVIII wieku nie spełniał już nowożytnych wymagań rezydencjonalnych, przestał pełnić funkcję mieszkalną i został przebudowany na spichlerz.

Architektura

   Litovicka rezydencja to masywny budynek wzniesiony na planie prostokąta o czterech kondygnacjach nadziemnych i piwnicy. W jego południowej części usytuowano prostokątny ryzalit z jednym narożnikiem zaokrąglonym, mieszczący kaplicę i klatkę schodową. Drugi ryzalit, który mieścił prawdopodobnie latrynę, występował z elewacji zachodniej. Mury wieży były grube, zwężały się w miarę pięcia w górę i jeszcze na poziomie pierwszego piętra miały 145 cm, a na poziomie drugiego piętra 120 cm. XIV-wieczne wejścia usytuowano po północnej stronie: jedno prowadziło do pomieszczeń przyziemia a drugie na pierwsze piętro. To drugie usiało być poprzedzone zewnętrznymi drewnianymi schodami lub drabiną, które można było łatwo zdemontować w razie zagrożenia i odciąć wieżę od napastników (nie było wewnętrznego połączenia pomiędzy przyziemiem a pierwszym piętrem poza wąską i łatwą do obrony klatka schodową w południowym ryzalicie).
   Układ pomieszczeń prawdopodobnie był taki sam na wszystkich piętrach: jedna większa komora po stronie zachodniej i nieco mniejsza, zbliżona do kwadratu, po stronie wschodniej, choć pomieszczenia mogły być też dzielone ściankami działowymi. Piwnica była jedyną zasklepioną kondygnacją, jej wschodnią część zwieńczono sklepieniami krzyżowymi bez żeber, opartymi na pojedynczym środkowym filarze. Przyziemie najpewniej pełniło funkcje gospodarcze, przy czym jego wschodnia część położona była wyżej i była niższa niż zachodnia. W tej drugiej izbie proste schody prowadziły do piwnicy.
   W XIV wieku prawdopodobnie największą uwagę przywiązywano do pomieszczeń na pierwszym piętrze. Kondygnacja ta oświetlana była przez duże ostrołukowe okna z bocznymi ławami w niszach, a ściany w pierwszej połowie XVI wieku ozdobione zostały polichromiami o ornamentalnych i figuralnych dekoracjach. Naprzeciwko głównego wejścia do wieży drewniane schody prowadziły na drugie piętro, komnata wschodnia ogrzewana była komikiem, a w południowo – wschodnim narożniku i pośrodku ściany wschodniej sklepione przejścia prowadziły do wykuszy. Większa komnata zachodnia połączona była z latryną osadzoną w czworobocznym ryzalicie.

   Na drugim piętrze wielka komnata wschodnia oświetlana była dużym ostrołukowym oknem przeprutym pośrodku ściany wschodniej. Jej ogrzewanie zapewniał kominek w południowo – wschodnim narożniku, a wąskie przejście prowadziło do południowego ryzalitu, gdzie pomieszczenie o wysokiej jakości kamieniarce najpewniej służyło jako kaplica. Środkową część drugiego piętra zajmowała podłużna sień ze schodami, oświetlana dużymi, bogato profilowanymi ostrołukowymi oknami z bocznymi siedziskami. Na drugim piętrze wyróżniała się również izba o wymiarach 5,8 x 6 metra w narożniku południowo – zachodnim z wnętrzem wyłożonym drewnianą okładziną zapewniającą lepszą akumulację ciepła niż kamienne ściany. Jej oświetlenie zapewniała triada południowych okienek, z których mniejsze, najwyższe mogło służyć do odprowadzania dymu z umieszczonego tu, nieco archaicznego otwartego paleniska. Kolejne rozglifione, dające dużo światła okno umieszczono wysoko, pod stropem w ścianie zachodniej. Północno – zachodnią część drugiego piętra mieściło przejście do ryzalitu latrynowego, ponad komorą którego umieszczono jeszcze jedną niewielką izdebkę.
   Wzorem innych budynków tego typu piwnica zapewne pełniła funkcje magazynowe, przyziemie magazynowe i gospodarcze, a wyższe piętra mieszkalne i reprezentacyjne. Z powodu nowożytnych przekształceń najmniej rozpoznane zostało trzecie piętro, lecz prawdopodobnie mieściło ono także izby mieszkalne, w tym przynajmniej jedną drewnianą. Pierwotnie wieżę otaczał obwód murów obronnych, fosa i ziemny wał, być może zwieńczony dodatkowo palisadą bądź częstokołem.

Stan obecny

   Budynek przetrwał w formie uzyskanej po barokowej przebudowie która przekształciła jego elewację i zmieniła pierwotne podziały wewnętrzne. Pomimo tego ocalało wiele oryginalnych elementów detali architektonicznych, takich jak portale czy otwory okienne. Obecnie zabytek znajduje się w rękach prywatnych i oczekuje na generalny remont.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Anderle J., Brych V., Chotěbor P., Durdík T., Fišera Z., Procházka Z., Rykl M., Slavík J., Svoboda L., Úlovec J., Encyklopedie českých tvrzí, t. 2, Praha 2000.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Praha a Okoli t.VII, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.