Litovice – wieża mieszkalno – obronna

Historia

   W XIII wieku Litovice należały do Ŕehníka z Litovic, który po raz pierwszy pojawił się w źródłach historycznych w 1266 roku jako królewski podkomorzy. Jego bratem był praski biskup Jan III z Dražic. Wieżę zbudowali około 1330 roku synowie Řehníka: Řehník oraz Jan IV, który był wybitną postacią w czeskim kościele. Wdał się on w spór z zakonami żebraczymi dotyczący obsadzania stanowisk proboszczów, aż w związku z oskarżeniami musiał udać się do Awinionu, aby przedstawić papieżowi swoje racje. W trakcie długiego pobytu na dworze papieskim spotkał się z południowo francuskim środowiskiem kulturowym, a po powrocie do Czech przywiózł wiele nowych pomysłów i idei oraz mistrza budowlanego, który następnie uczestniczył w projektach budowlanych inicjowanych przez biskupa (między innymi zamek i most w Roudnice nad Labem oraz zamek Dražice). Wpływ budownictwa południowo francuskiego pojawił się także w trakcie budowy zamku w Litovicach, w wystroju komnat piętra i kształcie otworów okiennych.
   Panowie z Dražic dość szybko sprzedali Litovice, gdyż już w drugiej połowie XIV wieku wieża należała do Peška z Příboju, a w 1391 roku do Pawła i Wacława z Jenštejna, braci arcybiskupa Jana z Jenštejna. Pod koniec XIV stulecia Litovice przejął Zachař ze Svinař, który w 1405 roku chciał je sprzedać, lecz ostatecznie na zamku do 1500 roku mieszkał jeszcze jego syn Jan  i wnuk Bohuslav. W okresie gdy właścicielami byli panowie ze Svinař lub ich następcy, Chrtovie ze Rtína, wieża spłonęła. Jej naprawa wiązała się z pierwszą renesansową przebudową.
   Kolejni właściciele zmieniali się dość często, dokonując w XVI i XVII stuleciu kolejnych przekształceń. W czasie wojny trzydziestoletniej budynek był w bardzo złym stanie, lecz odnowiono go w drugiej połowie XVII stulecia. W XVIII wieku nie spełniał już nowożytnych wymagań rezydencjonalnych, przestał pełnić funkcję mieszkalną i został przebudowany na spichlerz.

Architektura

   Litovicka rezydencja to masywny budynek wzniesiony na planie prostokąta o czterech kondygnacjach wraz z piwnicą. W jego południowej części usytuowano prostokątny ryzalit mieszczący kaplicę i klatkę schodową. Drugi ryzalit, który mieścił prawdopodobnie latrynę, występował z elewacji zachodniej. Mury wieży były grube, zwężały się w miarę pięcia w górę i jeszcze na poziomie pierwszego piętra miały 145 cm, a na poziomie drugiego piętra 120 cm. Wejście usytuowano po północnej stronie.
   Układ pomieszczeń prawdopodobnie był taki sam na wszystkich piętrach: jedna większa komora po stronie zachodniej i nieco mniejsza, zbliżona do kwadratu, po stronie wschodniej, choć pomieszczenia mogły być też dzielone ściankami działowymi. Piwnica była jedyną zasklepioną kondygnacją, jej wschodnią część zwieńczono sklepieniami krzyżowymi bez żeber, opartymi na pojedynczym środkowym filarze. W XIV wieku prawdopodobnie największą uwagę przywiązywano do pomieszczeń na pierwszym piętrze. Tylko ta kondygnacja oświetlana była przez duże ostrołukowe okna z bocznymi ławami w niszach, a ściany ozdobione były polichromiami o ornamentalnych i figuralnych dekoracjach. Wzorem innych budynków tego typu piwnica zapewne pełniła funkcje magazynowe, przyziemie magazynowe i gospodarcze, a wyższe piętra mieszkalne i reprezentacyjne. Pierwotnie wieżę otaczał obwód murów obronnych, fosa i ziemny wał, być może zwieńczony dodatkowo palisadą bądź częstokołem.

Stan obecny

   Budynek przetrwał w formie uzyskanej po barokowej przebudowie która przekształciła jego elewację i zmieniła pierwotne podziały wewnętrzne. Pomimo tego ocalało wiele oryginalnych elementów detali architektonicznych takich jak portale, czy otwory okienne. Obecnie zabytek znajduje się w rękach prywatnych i oczekuje na generalny remont.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Praha a Okoli t.VII, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.