Litomyšl – kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Historia

   Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego został ufundowany wraz pobliskim klasztorem augustianów w 1356 roku przez biskupa Litomyšla, a zarazem kanclerza cesarza Karola IV, Jana ze Středy (ze Środy Śląskiej). Powierzona niejakiemu mistrzowi Jakubowi, budowa świątyni została zakończona w 1378 roku.
   Podczas wojen husyckich z pierwszej połowy XV wieku augustianie opuścili miasto, a klasztor popadł w ruinę. Sam kościół przetrwał, w przeciwieństwie do katedry Marii Panny w Litomyšlu, z której ruin przeniesiono część wyposażenia (np. szczątki św. Wiktora). W 1448 roku ranga świątyni wzrosła, gdyż przeniesiono do niej parafię z zanikłego kościoła św. Klemensa. Niestety w 1460 roku Litomyšl doznał niszczycielskiego pożaru, który tak bardzo zniszczył gotyckie sklepienie nawy, że trzeba było go zburzyć i wykonać prowizoryczny drewniany strop. Większe prace renowacyjne przeprowadzono w XVI stuleciu pod rządami nad miastem rodu Kostków z Postupic, jednak budowlę wciąż niszczyły kolejne pożary: w 1546, 1560, 1601 i 1745 roku. Z ich powodu oraz na skutek postępujących po nich nowożytnych napraw, kościół coraz bardziej tracił swój pierwotny wygląd. Na przełomie XIX i XX wieku podjęto wysiłki na rzecz odbudowy kościoła według projektów Františka Dvořáka i Antonína Engela, na skutek czego budowla została częściowo regotyzowana, choć zniszczono przy tym część elementów renesansowych.

Architektura

   Kościół z XIV wieku wzniesiono jako dużą budowlę o formie bazyliki z trójnawowym korpusem i prezbiterium o szerokości nawy głównej, zakończonym od wschodu trójbocznie. Chór otrzymał podłużny kształt (prawie połowa długości całego kościoła), charakterystyczny dla kościołów klasztornych, których prezbiteria pomieścić musiały w czasie liturgii cały konwent. Po jego południowej stronie usytuowano kwadratową w planie zakrystię oraz gotycką kaplicę św. Józefa, zwieńczoną sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Wysokie ściany kościoła wzmocniono zewnętrznymi przyporami, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołukowe okna.
   W XVI wieku do kościoła dobudowano dwie kruchty: jedną od południa (w 1522 roku) i jedną od zachodu. Wzniesiono także przy zachodniej fasadzie (w jej północnej części) czworoboczną wieżę. O istnieniu drugiej, symetrycznie jakoby umieszczonej wieży podawane są sprzeczne informacje. Wewnątrz w trakcie odbudowy po pożarze z 1460 roku w północną nawę wstawiono emporę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa litomysl.cz, Kostel Povýšení sv. Kříže s proboštstvím.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Povýšení svatého Kříže (Litomyšl).