Historia
Zamek został zbudowany pod koniec XIII wieku, w związku z kolonizacją słabo wówczas zaludnionego obszaru wokół rzeki Divoká Orlice. Jego fundatorami byli członkowie rodziny Drslaviców, pochodzący z zachodnich Czech, gdzie w osadzie Litice w pobliżu Plzňa posiadali starszy rodowy zamek, także nazywany Litice. Wschodnioczeskie Litice nad Orlicí po raz pierwszy wspomniane zostały w przekazach pisemnych w 1304 roku, kiedy to Drslavic Půta z Potštejna wymienił się z królem Wacławem II na majątek w Bor na Horažďovicku.
W okresie chaosu i walk wewnętrznych po wymarciu dynastii Przemyślidów, zamkiem zawładnąć miała praska rodzina Pušów, której przedstawiciele przetrzymywali w Liticach więźniów pochodzących ze szlacheckich rodów. Po wzmocnieniu władzy centralnej, w 1316 roku król Jan Luksemburski zastawił odzyskany zamek możnemu Jindřichowi młodszemu z Lipy (wcześniej więzionemu w Liticach), a po 1333 roku dokonał zamiany na Lichnice z panami z Lichtenburka. Nowi właściciele posiadali Litice do drugiej połowy XIV wieku, do momentu gdy w 1371 roku zamek kupił Boček z Kunštátu. Jego syn Viktorin należał do zwolenników Jana Husa, dlatego w 1421 roku Litice obległy wojska śląskich zwolenników króla Zygmunta Luksemburczyka.
Najbardziej znanym właścicielem zamku był syn Viktorina, Jiří z Kunštátu i Poděbrad, czyli późniejszy, koronowany w 1458 roku król Jerzy z Podiebradów. Poświęcił on znaczną uwagę zamkowi, który rozbudowywał i wzmacniał od około 1450 do 1468 roku. W 1469 roku można było już w nim szukać schronienia w trakcie najazdu wojsk węgierskich Macieja Korwina. Po śmierci Jerzego z Podiebradów w 1471 roku cały jego majątek odziedziczyli synowie, przy czym Litice przypadły pierworodnemu Bočkowi z Kunštátu. W 1483 roku odstąpił on zamek Henrykowi I starszemu z Podiebradów, księciu ziębickiemu. Prowadził on liczne wojny na Śląsku, przez co był zadłużony i musiał stopniowo wyprzedawać swój majątek. W 1495 roku sprzedał Litice nad Orlicí Vilémowi z Pernštejna. Nowy właściciel jako wielki możnowładca posiadał liczne rezydencje, zamki, wsie i miasta, dlatego do Litic nie przykładał zbyt wielkiej uwagi, zainteresowany jedynie czerpaniem dochodów z majątku ziemskiego. Jego potomek, Jaroslav z Pernštejna, został zmuszony w 1558 roku do sprzedaży zaniedbanego zamku z powodu długów.
Wczesnonowożytni właściciele zamku zmieniali się dość często i nie inwestowali zbytnio w utrzymanie budowli, w efekcie czego stopniowo podupadała. Ostatnie naprawy przeprowadził w Liticach w 1681 roku Frantisek Adam z Bubna, lecz na początku XVIII wieku zamek opuszczono i pozostawiono własnemu losowi. Dopiero w 1776 roku Antonína Vít z Bubna przeprowadziła remont południowego skrzydła i sąsiedniej wieży, w latach 1890-1896 za Oskara Parisha sfinansowano konserwację murów, a następnie w latach 1933-1935 kolejne naprawy zlecił Karel Parish.
Architektura
Zamek liticki został zbudowany na szczycie wysokiego wzgórza, otoczonego z trzech stron przez zakole rzeki Divoká Orlicí. Najwyższe i najbardziej strome zbocza, przechodzące do formy skalnych klifów, ochraniały go od wschodu i południa, natomiast droga dojazdowa została poprowadzona po najdogodniejszym, najłagodniej opadającym stoku od strony doliny na północnym – zachodzie, gdzie też zamek już w pierwszej fazie uzyskał najbardziej rozbudowane fortyfikacje, z szerokim rowem suchej fosy i ziemnym wałem na czele. Były to też prawdopodobnie jedne elementy pierwotnego zamku, które wykorzystano w trakcie rozbudowy z XIV/XV wieku.
Na początku XV wieku rdzeń zamku miał kształt zbliżony w planie do prostokąta, zorientowanego dłuższymi bokami na osi północny – zachód, południowy – wschód. Dwa krótsze boki stanowiły prostokątne budynki mieszkalne, połączone dwoma odcinkami muru obronnego i pozostawiające między sobą wolną przestrzeń dziedzińca. Dopiero w drugiej połowie XV stulecia, do wschodniego narożnika południowego skrzydła, dobudowano od strony dziedzińca smukłą czworoboczną wieżę, a wraz z nią wąskie skrzydło, opierające się o wschodnią kurtynę muru. Rdzeń zamku powtarzał schemat bardzo popularny w czeskich i morawskich zamkach doby Luksemburgów, występujący między innymi na zamkach Helfenburk u Bavorova, Zítkov, czy Menštejn.
Południowe skrzydło wykonano niemal z ascetyczną prostotą. Zostało podzielone na parterze i na obu piętrach ściankami działowymi na trzy pomieszczenia o prawie takiej samej wielkości. Ponieważ budynek powstał na skalistej grani, mocno pochylonej w kierunku wschodnim, parter wschodniego pomieszczenia był znacznie niższej usytuowany od dwóch sąsiednich komór i dlatego był używany jako wjazd na dziedziniec (prowadziła do niego droga wzdłuż południowego i zachodniego międzymurza). Oba pomieszczenia obok przejazdu bramnego miały płaskie drewniane stropy i osobne wejścia z poziomu dziedzińca, poprzez duże półokrągłe portale. Oświetlenie zapewniały im prostokątne, niewielkie otwory okienne.
Na dwóch piętrach skrzydła południowego zastosowany był podobny podział jak w przyziemiu, z tą różnicą, że komnata środkowa na pierwszym piętrze była dostępna bezpośrednio z zewnątrz po schodach i zwodzonej kładce, nawiązując tym do starszych rozwiązań budowlanych z XIII wieku. Używając gotyckich portali, ze środkowego pomieszczenia można było uzyskać dostęp do obu sąsiednich komór, oświetlonych wysokimi, prostokątnymi oknami z kamiennymi ławami osadzonymi we wnękach. Pierwotne schody o drewnianej konstrukcji, łączące pierwsze piętro z drugim, znajdowały się prawdopodobnie w środkowym pomieszczeniu. Drugie piętro zajmowały prywatne komnaty mieszkalne, wszystkie trzy ogrzewane kominkami lub piecami kaflowymi i oświetlane nie tylko z dziedzińca, ale też od strony zewnętrznej, z uwagi na wystarczającą wysokość nad poziomem gruntu. Do wschodniego pomieszczenia przymocowany był dodatkowo wykusz latrynowy. Komnaty miały drewniane stropy, za wyjątkiem jednego ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym Budynek pierwotnie mógł mieć jeszcze górną kondygnację o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, z której przechodziło się drewnianym gankiem do sąsiedniej czworobocznej wieży.
Północno – wschodnia wieża mieściła wysokie przyziemie zwieńczone płaskim stropem, dostępne z dziedzińca z ostrołukowego portalu. Niskie, sklepione kolebkowo pierwsze piętro dostępne było otworem w podłodze piętra drugiego, które również był sklepione kolebkowo, lecz dostępne z zewnątrz poprzez ostrołukowy portal. Nad trzecim piętrem, zwieńczonym sklepieniem krzyżowo – żebrowym, znajdowała się kaplica z płaskim stropem spoczywającym na konsolach. Oświetlenie zapewniało w niej wschodnie okno z maswerkami, umieszczone w niszy ołtarzowej. Powyżej ostatniego, piątego piętra, zwieńczonego żebrowanym sklepieniem krzyżowym, znajdowała się prawdopodobnie drewniana obronna nadbudowa i bogato zdobiony, wysoki dach. Nie było bezpośredniego połączenia między wieżą a sąsiednim pałacem, ponieważ oba budynki miały zupełnie inny podział wysokości pięter, zastosowano natomiast nietypowe połączenie za pomocą drewnianych ganków. Poszczególne kondygnacje wieży zostały pierwotnie skomunikowane drewnianymi schodami, które poczynając od drugiego piętra przystawiono do zachodniej, zewnętrznej elewacji muru wieży. Wychodziły na ich stronę portale poszczególnych pomieszczeń, tak ciasnych, że nie było możliwości umieszczenia schodów w grubości murów.
Rdzeń zamku otaczały dwa obwody murów (nie liczą strony południowej, gdzie był tylko jeden). Od drugiej połowy XV wieku obwód zewnętrzny wzmacniały dwie otwarte od strony wewnętrznej baszty: jedna czworoboczna pośrodku północnej kurtyny muru, która flankowała budynek bramny oraz druga, półokrągła na południowym – wschodzie. Budynek bramny został umieszczony pod skosem, w ten sposób, że potencjalny wróg był w pełni pod kontrolą obrońców na murze i w czworobocznej baszcie. Natomiast po stronie zachodniej bramy mur wielokrotnie załamywał się na podobieństwo baszty wykuszowej. Sam budynek bramny miał płaski strop w przejeździe i dwa portale wjazdowe (jeden dla pieszych, drugi dla konnych i wozów), poprzedzone osobnymi mostami zwodzonymi. Pierwsze piętro osiągało się kręconą klatką schodową ukrytą w grubości muru, który oddzielał przejazd od sąsiedniego pomieszczenia straży.
Drugi, wewnętrzny obwód murów także zaopatrzony był w budynek bramny ze zwodzonym mostem, pod którym znajdował się krótki przekop oddzielający rdzeń zamku z międzymurzem od zewnętrznych obwarowań. Drugi budynek bramny miał niewielkie rozmiary i otwierał się na parcham (lub ewentualnie zamknięty był ścianką o lekkiej, szachulcowej konstrukcji). Kolejna brama umieszczona została przy południowo – zachodnim narożniku zamku, w zwężeniu parchamu przedzielonym poprzeczną ścianą połączoną ze skrzydłem południowym. Ściana ta po zewnętrznej stronie międzymurza przechodziła w szkarpę, podpierającą mur na stromym zboczu.
Na podzamczu, pomiędzy zewnętrznym murem obronnym i murem parchamu, usytuowano studnię lub zbiornik na wodę deszczową, konieczną dla codziennego funkcjonowania mieszkańców. Jedyną większą zabudową w ciasnej przestrzeni była prawdopodobnie stajnia, umieszczona we wschodniej części zamku, a także od drugiej połowy XV wieku wąski budynek o niewielkich rozmiarach, który miał się znajdować po zachodniej stronie drugiej bramy, na zboczu przyległym do parchamu. Problem braku miejsca na podzamczu rozwiązano w drugiej połowie XV wieku, wznosząc wspomniane powyżej, gospodarcze skrzydło wschodnie na zamku górnym.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowało się skrzydło południowe zamku górnego, wraz z przystawioną do niego wieżą czworoboczną, zwieńczoną zrekonstruowanym drewnianym gankiem. Pozostałe elementy, takie jak skrzydło północne, zewnętrzne obwarowania, czy budynek bramny, przetrwały w formie ruiny. Na zamku zachowały się liczne gotyckie detale architektoniczne, między innymi portale, niektóre obramienia okienne, panel herbowy na budynku bramnym, czy wnęki mieszczące zwodzone mosty. Ponadto we wnętrzu wieży przetrwało sklepienie krzyżowo – żebrowe. Zamek udostępniony jest odpłatnie dla zwiedzających od 1 kwietnia do 28 października, jednak poza sezonem turystycznym jedynie w soboty i niedziele.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Cumuli Lapidum. Hromady kamení. Hrady, hrádky a tvrze Pardubického kraje, Brno 2024.