Historia
Powstanie zamku Leuchtenštejn i jego późniejsze funkcjonowanie nie zostało odnotowane w żadnych średniowiecznych przekazach pisemnych. Z nielicznych śladów odkrytych na zamkowym wzgórzu oraz z porównań z innymi pobliskimi warowniami można by domniemywać, iż został zbudowany pod koniec XIII wieku. Prawdopodobnie miał chronić nieodległe kopalnie cennych kruszców, pobliskie osady górnicze oraz szlak handlowy, przebiegający w dolinie u podstawy wzgórza i przełęczami pomiędzy miastem Zlaté Hory (niem. Zuckmantel) i Opawą.
Potencjalnym fundatorem zamku mógł być książę opawski Mikołaj I, nieślubny syn króla Przemysła Ottokara II, który w okresie bezładu po śmierci ojca, zaangażował się w 1281 roku w usunięcie z pogranicza awanturniczych rycerzy Otto i Oldřicha z Linavy i zajęcie ich zamków. Powstanie Leuchtenštejnu mogło być również związane ze sporem, jaki w latach 80-tych XIII wieku prowadził biskup wrocławski Tomasz II z księciem śląskim Henrykiem IV Prawym, w trakcie którego w 1285 roku władca zajął najsilniejszą warownię pogranicza, zamek Edelštejn. W takim wypadku, pośpieszna budowa nie najlepiej usytuowanego Leuchtenštejnu, mogłaby być próbą utrzymania przez wrocławskiego biskupa kontroli nad cennymi kopalniami.
Choć sam zamek nie został nigdy odnotowany w przekazach pisemnych, to dość często wspominano podobnie brzmiącą nazwę osady, przypuszczalnie będącą jego zapleczem ekonomicznym. Gdy w 1263 roku biskup wrocławski Tomasz I wiódł spór o dziesięciny, na nowo skolonizowanym terytorium na granicy kasztelani otmuchowskiej zasadzono wieś nazwaną „Lichtenberc”. O tej samej osadzie, należącej do biskupstwa wrocławskiego, wspominano także w latach 1268 i 1290 pod nazwami Lichenberch, Lichtenbark i Lytenbergk. Wreszcie rejestr wrocławski z 1420 roku odnotował opuszczoną w górach wieś Leuchtenberg.
Zamek Leuchtenštejn przestał funkcjonować najpóźniej około końca XIV stulecia. Być może jego porzucenie związane było z odzyskaniem w 1361 roku przez księcia opawskiego Mikołaja II ważniejszego zamku Edelštejn. Leuchtenštejn mógł wówczas utracić znaczenie i stopniowo podupaść. Nie wykluczone, że do jego ostatecznego zniszczenia przyczyniła się zbrojna wyprawa husytów, która przechodziła przez okoliczne ziemie w 1428 roku. Urbarz złotogórski, jedyne w pełni potwierdzone źródło, które na pewno odnosiło się do zamku, utworzone zostało dopiero w 1687 roku, w czasie gdy Leuchtenštejn był już od dawna opuszczoną ruiną.
Architektura
Niewielki zamek o wymiarach 50 x 45 metrów zbudowano na niezbyt wysokim wzniesieniu na północno – zachodnim zboczu Biskupiej Kopy. Nie była to lokalizacja zbyt dogodna, gdyż nad zamkiem znacznie dominował szczyt góry na południowym – wschodzie. Za wyjątkiem strony zachodniej, gdzie wzgórze opadało stromo w dolinę, zamek otoczono półkolistą w planie suchą fosą i ziemnym wałem o szerokości u podstawy około 4 metry. Szerokość taką posiadał w części czołowej, wschodniej, która była najbardziej masywna. Podobnie przekop był węższy i płytszy na północy i południu, a najszerszy od wschodu, skąd spodziewano się największego zagrożenia.
W południowo – wschodniej części założenia, w najwyższym, wyodrębnionym z zamkowego obszaru punkcie terenu o spłaszczonej kulminacji wielkości 27 x 18 metrów, stała cylindryczna wieża – bergfried o średnicy zewnętrznej około 8 metrów i wewnętrznej jedynie około 2 metry. Jej rolą było zabezpieczanie bramy i drogi wjazdowej, ochrona wschodniego przedpola zamku oraz służenie jako miejsce ostatecznej obrony. Prawdopodobnie nietypowo otoczona była osobnym obwodem muru, wewnątrz którego pierwotnie nie było żadnej innej murowanej zabudowy. Wieża miała masywne mury o grubości około 3 metrów w przyziemiu, mogące sięgać około 20-25 metrów wysokości. Wejście do niej zapewne znajdowało się wysoko nad poziomem dziedzińca, dostępne z poziomu chodnika straży w koronie muru obronnego lub za pomocą drabiny. W budowlach tego typu ilość otworów okiennych i strzeleckich była bardzo ograniczona, a obrona skupiała się na najwyższej kondygnacji, nierzadko otoczonej gankiem hurdycji.
Główna mieszkalno – gospodarcza część zamku znajdowała się po północnej i zachodniej stronie bergfriedu, na nieco niżej położonym terenie. Umieszczony od wschodu wjazd prowadził przez drewniany most nad rowem suchej fosy, a następnie przez mur obronny o grubości 1,5 metra. W bezpośrednim sąsiedztwie bramy, na północ od niej, przy murze usytuowano prostokątny w planie budynek, wewnątrz dwu- lub trójprzestrzenny, którego zewnętrzna ściana tworzyła wyraźne załamanie w murze, wystając w stronę przekopu. Drugi budynek, być może główną rezydencję, wzniesiono przy murze po stronie południowej, natomiast w północnej części zamku funkcjonować mogła zabudowa pomocnicza i gospodarczej, najpewniej lekkiej konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Budynek mieszkalny, co charakterystyczne nie był usytuowany w najwyższym miejscu, obok bergfriedu, lecz nieco bardziej po stronie zachodniej, tak iż otoczona osobnym murem wieża, wraz z niewielkim dziedzińcem, funkcjonować mogła jako samodzielne stanowisko obrony.
Stan obecny
Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Jedyne większe relikty widoczne gołym okiem na powierzchni terenu to dolne partie cylindrycznej wieży i ślady dawnej fosy. Nikłe relikty murów widoczne są po wschodniej i północno – wschodniej stronie wieży, pomiędzy drzewami porastającymi całe założenie. Wstęp na teren Leuchtenštejnu jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Kouřil P., Prix D., Wihoda M., Hrady českého Slezska, Brno – Opava 2000.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Vojkovský R., Leuchtenštejn. Zbytky hradu nad Zlatými Horami, Hukvaldy-Dobrá 2013.